Trong hội thảo về Chiêu Anh Các năm 1986, Chi hội Văn nghệ Hà Tiên có bài viết giới thiệu 10 cảnh đẹp Hà Tiên. Trong đó, cảnh "Nam Phố trừng ba" (sóng trong ở Nam Phố) được giới thiệu là Bãi Ớt. Bài viết giải thích chỗ này: "Biển êm, sóng lặng gần như quanh năm, là đặc điểm của thắng cảnh đầu tiên bạn gặp".
Bãi Ớt trong bản đồ năm 1891
ẢNH: TƯ LIỆU CỦA TÁC GIẢ
Bãi Ớt là một bãi biển thuộc xã Dương Hòa, cách trung tâm Hà Tiên hơn 10 cây số về hướng đông nam theo đường chim bay. Ở đây có một mũi đất nhô ra biển, cũng gọi là mũi Dương Hòa. Từ đất liền nhìn ra biển, bên trái mũi đất chính là vịnh Bãi Ớt. Đầu thế kỷ 20, học giả Đông Hồ Lâm Tấn Phác giải thích rằng khắp xứ Hà Tiên chỉ có Bãi Ớt "nhờ vị trí địa thế, nằm khuất vào hai đồi núi nhô ra, che cho cánh bãi không bị sóng gió lọt vào, khiến cho cảnh bãi biển, tuy là trong mùa đông nam mà vẫn yên lặng êm đềm như mặt nước ao thu".
Điều Đông Hồ nói hết sức kỳ lạ vì trong Gia Định thành thông chí, Trịnh Hoài Đức đã nói rõ Bãi Ớt là cảnh "Châu Nham lạc lộ" (cò đậu xuống Châu Nham) trong thơ Chiêu Anh Các. Điều đáng nói là khi chỉ vị trí trên bản đồ cho Lý Văn Hùng và Thôi Tiêu Nhiên vẽ, Đông Hồ lại chỉ Nam Phố ở bên phải mũi Dương Hòa.
Nhà nghiên cứu Trương Minh Đạt đã sớm phản bác điều này. Ông chỉ ra trong Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh bằng chữ Nôm đã tả Nam Phố: Phẳng lặng thay bãi dài biển rộng. Mấy phượng trì một giống quang tinh. Đã hay lai láng dòng xanh. Cá phun nước mực, hạc quanh khói trà. Theo ông, những hình tượng đó phù hợp với cồn Quay Vạc. Đây là phần bãi cát ven biển nằm giữa 2 núi Tiểu Tô Châu và Đại Tô Châu. Ngày nay chỗ này thuộc phường Tô Châu. Từ Hà Tiên nhìn ra biển, mũi đất nhô ra biển ở bên trái đầm Đông Hồ. Ngày nay phần lớn mũi đất này đã nằm dưới chân cầu Tô Châu. Chỉ định như vậy là đã gần đúng. Vậy thực sự Nam Phố ở đâu?
NHÌN LẠI NAM PHỐ QUA ẢNH XƯA
Nam Phố chắc chắn không phải là Bãi Ớt, vì trong Lư Khê nhàn điếu phú, Mạc Thiên Tích đã nói rõ bản thân: Tùng phiếm ư Nam Phố chi đông (Mặc trôi nổi ở phía đông Nam Phố). Câu thơ đó chứng minh rõ ràng Nam Phố phải ở phía tây Lư Khê (tục danh là Rạch Vược) trong khi địa điểm Bãi Ớt lại nằm ở phía đông Lư Khê.
Về vị trí của Nam Phố, Trịnh Hoài Đức cũng có chỉ rõ: "Nam Phố: Lị sở Hà Tiên tọa Càn [tây bắc] hướng về Tốn [đông nam], nhưng cuộc đất tọa Tý [chính bắc] hướng Ngọ [chính nam], vì thế lấy bến nước ven biển làm Nam Phố. Xưa Hà Tiên thập cảnh của Mạc Tông quận công có vịnh Nam Phố trừng ba. Đó là ghi sự thực vậy". Cảnh "Nam Phố trừng ba" được Trịnh Hoài Đức xác định ở khu vực ven biển phía nam trấn thành Hà Tiên. Trong thơ văn Chiêu Anh Các, Nam Phố là một dòng nước chảy, vừa giáp Đông Hồ, vừa bọc quanh thành Hà Tiên rồi kéo dài về hướng tây (hướng Canh trong quan niệm xưa).
Đô thị Hà Tiên năm 1902 nhìn từ phía hòn Kim Dự. Dòng nước trước mặt chính là Nam Phố trừng ba
ẢNH: TƯ LIỆU CỦA TÁC GIẢ
Ngày nay chúng ta không còn có thể nhìn thấy Nam Phố trừng ba. Dòng nước ngăn cách Hà Tiên với hòn Kim Dự đã bị bồi lấp. Trên dòng Nam Phố ngày nay là cầu Tô Châu, là đường sá thênh thang. Phải nhờ một bức ảnh Hà Tiên do người Pháp chụp năm 1902 được ông Trần Văn Mãnh (gốc Hà Tiên, hiện sinh sống tại Pháp) sưu tầm, chúng ta mới được thấy lại cảnh "hàm thiên tố luyện nhiễu Bằng Thành" (một dải lụa trắng in bóng bầu trời uốn lượn quanh Bằng Thành) trong thơ Chu Cảnh Dương. Bằng Thành tức là thành Hà Tiên. Phương Đình dư địa chí của Nguyễn Văn Siêu và Bùi Quỹ viết Hà Tiên còn có tên khác là Trúc Bằng thành. Nguyên nhân là do thành Hà Tiên xưa dựng bằng gỗ, nên mới có tên gọi như vậy.
NAM PHỐ "TRONG" NHIỀU HƠN "LẶNG"
Đến thế kỷ 20, Nam Phố được Đông Hồ Lâm Tấn Phác chỉ định là Bãi Ớt (vốn là cảnh "Châu Nham lạc lộ") và giải thích về địa thế khiến chỗ này vẫn lặng sóng trong mùa gió đông nam. Rõ ràng Đông Hồ đã hiểu chữ Trừng 澄 có nghĩa là "yên định" và "trừng ba" nghĩa là "lặng sóng". Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh cũng nhấn mạnh tính chất này của Nam Phố: "Phẳng lặng thay bãi dài biển rộng". Hay bài thơ Nôm thất ngôn: "Dòng Nam phẳng lặng khách dầu chơi".
Tuy nhiên khi tả cảnh "Nam Phố trừng ba", điều nhóm Chiêu Anh Các nhấn mạnh không phải sóng ở đây lặng mà là sóng ở đây trong, đôi khi nhìn thấu đáy nước. Tất nhiên, đây đó trong thơ Chiêu Anh Các vẫn nói về những đợt sóng phẳng lặng nhưng hình ảnh phổ quát chính là ví nước Nam Phố với nước sông Thương Lang trong vắt có thể giặt dải mũ, hoặc ví von việc nước trong là điềm bậc thánh minh ra đời. Người đời sau hiểu nhầm Nam Phố sóng lặng, nên phải… vất vả đi tìm một chỗ ở Hà Tiên có sóng lặng để cho đó là Nam Phố.
Bình luận (0)