Giếng thiêng từng bị san lấp
Khi đào hố trồng cây chỉnh trang Nhà văn hóa Tổ dân phố 5 (P.Long Biên, Hà Nội), người dân đã phát hiện bậc lên xuống của một giếng cổ. Việc đào khảo cổ tại đây được thực hiện hồi tháng 5.2026 bắt đầu như thế. Cũng phải nói thêm, vị trí giếng cổ phát lộ nằm ở phía bên phải của di tích đền Trấn Vũ.
Bậc thang xuống giếng cổ
ẢNH: ĐOÀN KHẢO CỔ
Cùng với việc đào khảo cổ, những phỏng vấn thực địa của đoàn khảo cổ cũng cho thấy quá trình lịch sử của giếng nước này. Theo đó, trước thời kỳ đổi mới, khu vực quanh giếng chủ yếu là đồng ruộng; giếng được sử dụng thường xuyên làm nguồn nước sinh hoạt. Giếng mất dần công năng vào giai đoạn 1995 - 1998, khi giếng khoan và hệ thống nước máy trở nên phổ biến. Chợ dân sinh hình thành khiến lòng giếng trở thành nơi tập kết rác. Cho tới đầu những năm 2000, lòng giếng bị lấp, một dãy ki-ốt được xây dựng trên nền di tích. Khi Nhà văn hóa Ngọc Trì 1, nay là Nhà văn hóa Tổ dân phố 5, được xây dựng, dãy ki-ốt được tháo dỡ.
Đoàn khai quật của Trường ĐH KHXH-NV (ĐHQG Hà Nội) đã tìm thấy một cầu giếng xây bằng gạch Bát Tràng dẫn xuống lòng giếng cổ. Cầu giếng nằm nghiêng theo bờ giếng cổ, gồm 21 bậc lên xuống, chia thành 3 đoạn. Trong đó bậc thứ 7 và thứ 14 được xếp gạch đứng để tạo sự khác biệt so với những bậc còn lại. Cầu giếng được xây chủ yếu bằng gạch Bát Tràng màu đỏ cam đến đỏ sẫm.
Theo báo cáo khai quật, cơ bản cầu giếng còn khá nguyên vẹn hình hài, nhưng về chi tiết có một số chỗ bị xuống cấp, thậm chí một số viên gạch bị bong vỡ, biến mất khỏi vị trí ban đầu. Các bậc nằm sâu hơn được lớp đất lấp bảo vệ nên bảo tồn khá tốt, còn nhận diện rõ hình thái và kỹ thuật xây dựng. Một số mặt bậc có dấu hiệu mài mòn nhẹ ở khu vực trung tâm, có thể phản ánh quá trình đi lại thường xuyên trong thời gian công trình còn được sử dụng.
Căn cứ những đặc điểm về kỹ thuật xếp lớp, kết cấu thành bậc, phương thức tổ chức kiến trúc và vật liệu xây dựng, đặc biệt là sự xuất hiện của loại gạch Bát Tràng phổ biến ở vùng đất Long Biên xưa… có thể nhận định rằng cầu giếng được xây xếp vào thế kỷ 19.
Giếng cổ nhìn từ trên cao
ẢNH: ĐOÀN KHẢO CỔ
Theo nhóm khai quật, giếng cổ này không chỉ là một công trình phục vụ dân sinh, mà còn giữ vị trí quan trọng trong không gian tín ngưỡng và cấu trúc quy hoạch tổng thể của quần thể di tích đền Trấn Vũ. Mặc dù đã trải qua nhiều lần san lấp, cải tạo và thay đổi công năng trong thời kỳ hiện đại, phần lớn hệ thống kiến trúc dưới lòng đất vẫn được bảo tồn tương đối tốt, tạo cơ sở quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử hình thành, quá trình biến đổi của di tích, cũng như nhận diện diện mạo không gian cư trú truyền thống của người dân địa phương xưa.
Bổ sung cho hồ sơ kéo co ngồi UNESCO đã ghi danh
Tổ dân phố và Tiểu ban quản lý di tích đền Trấn Vũ - chùa Cự Linh cho biết vị trí phát hiện dấu tích kiến trúc trong khuôn viên Nhà văn hóa tổ dân phố 5 là một trong 8 giếng cổ đã bị san lấp (khoảng năm 2006) của làng Ngọc Trì trước đây. Sau khi bị san mất 8 giếng, hiện làng chỉ còn 4 giếng.
Vị trí giếng cổ phát lộ nằm ở phía bên phải của di tích đền Trấn Vũ (phía bên trái của đền vẫn còn một giếng chưa bị san lấp, đang được bảo tồn nguyên trạng). Giếng cổ gắn liền với phong tục, tập quán của nhân dân địa phương từ lâu đời (tục lấy nước giếng vào đêm 30 Tết hằng năm hay dùng nước giếng để làm đậu phụ truyền thống của làng).
Đặc biệt, giếng có mối liên hệ mật thiết với di tích đền Trấn Vũ cùng Nghi lễ - trò chơi Kéo co ngồi đã được UNESCO ghi danh. Đây là nơi các giai kéo co của 3 mạn đến gột rửa trước khi vào làm lễ Thánh để thực hiện nghi lễ Kéo co ngày 3.3 âm lịch hằng năm trong lễ hội của đền. Vì vậy, nguyện vọng của đại diện các tổ dân phố và Tiểu ban quản lý di tích đền Trấn Vũ - chùa Cự Linh là mong muốn các cơ quan chức năng có thẩm quyền cho phép khôi phục hiện trạng giếng cổ của địa phương đã bị san lấp trước đây.
TS Phạm Quốc Quân, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia, cũng đã có buổi làm việc với người dân, làm việc tại hiện trường theo yêu cầu của Sở VH-TT Hà Nội. Theo TS Quân, dấu tích kiến trúc phát lộ được xây gạch có niên đại khoảng thế kỷ 19. Hồi cố của các nhân chứng sống của làng, cộng thêm báo cáo của Tiểu ban quản lý di tích đền Trấn Vũ - chùa Cự Linh, giếng nằm trong quần thể giếng cổ trước đây và có mối liên hệ với di tích đền Trấn Vũ - chùa Cự Linh.
TS Quân đề nghị cơ quan chuyên môn thực hiện khai quật, nghiên cứu; có thể tổ chức hội thảo đầu bờ hoặc tọa đàm để nhận diện về giá trị của giếng. Sau khi nhận diện, cần có thiết kế không gian giếng phù hợp, đáp ứng nguyện vọng của nhân dân, đồng thời tạo cảnh quan đô thị, tạo được mối liên hệ với cụm di tích đền Trấn Vũ - chùa Cự Linh.
Phía Sở VH-TT cũng xác định cần có biện pháp bảo tồn dấu kiến trúc và giếng cổ mới phát lộ. Theo đó, trước mắt, UBND P.Long Biên và tổ dân phố giữ nguyên hiện trường, có biện pháp che chắn, bảo vệ để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho người và phương tiện tham gia giao thông trong thời gian chờ các cơ quan quản lý nhà nước có hướng giải quyết tiếp theo.
Bình luận (0)