Những phát hiện khảo cổ 2025 - 2026

Cù lao Rùa và giấc mơ vườn khảo cổ

Trinh Nguyễn- trinhthanhnien@gmail.com

14/11/2026 06:39 GMT+7

Riêng biệt, hiện vật đa dạng, cù lao Rùa cho thấy vai trò mắt xích quan trọng trong phát triển từ hậu kỳ Đá mới sang thời đại Kim khí tại Đông Nam bộ.

Chế tác trang sức và luyện kim đúc đồng tại chỗ

Nhóm nghiên cứu của TS Nguyễn Khánh Trung Kiên (Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ) vừa có cuộc khai quật tại cù lao Rùa (P.Tân Khánh, TP.HCM). Đây cũng là một trong những di tích được phát hiện và nghiên cứu khảo cổ sớm nhất vùng Nam bộ. Từ năm 1888, Cartailhac đã phát hiện ra di tích này, mở đường cho hàng loạt các đợt khảo sát, khai quật của các học giả như E.T. Hamy (1897), Grossin (1902), A.Jodin (1913), O.Jansé và L.Malleret (1937).

Đợt khai quật với 18 hố thám sát lần này nhằm nhận diện không gian phân bố của di tích để xác định lại quy hoạch vùng lõi, phục vụ nhu cầu dân sinh. Theo báo cáo, sưu tập di vật thu được phong phú, tập trung vào 3 nhóm chất liệu chính là đất nung, đá và kim loại, chúng phản ánh sinh động các khía cạnh kinh tế, kỹ thuật của cư dân tiền sử.

Gốm là di vật chiếm ưu thế về số lượng. Công cụ đá được chế tác tinh xảo, chủ yếu từ các loại đá phiến sét, đá xanh đen và sa thạch với các loại hình tiêu biểu bao gồm: rìu, cuốc, đục, bàn mài chế tác công cụ và đồ trang sức tinh xảo. Ngoài ra, việc phát hiện mảnh vỡ vòng tay đá củng cố thêm bằng chứng về hoạt động chế tác trang sức tại chỗ. Một chiếc rìu đồng nguyên vẹn tìm thấy được đánh giá là "sản phẩm đồng thau hoàn chỉnh". Cộng với mảnh khuôn đúc từ các kỳ khai quật trước, chúng khẳng định sự phát triển của kỹ thuật luyện kim đúc đồng thời Kim khí tại đây.

Theo nhóm nghiên cứu, tổ hợp di vật cù lao Rùa mang đặc trưng của giai đoạn hậu kỳ Đá mới và Kim khí với niên đại dao động từ 3.500 - 2.500 năm cách ngày nay. Di vật gốm và kỹ thuật chế tác đá cho thấy có một mối quan hệ văn hóa, giao lưu mật thiết với các cộng đồng cư dân đồng đại trong tiểu vùng sinh thái Đông Nam bộ như di tích An Sơn, Mỹ Lộc. Rìu đồng xuất hiện lại cho thấy liên kết rõ nét với các trung tâm luyện kim lớn mạnh như di tích Dốc Chùa gần đó. "Có thể nhận định rằng cù lao Rùa, với sự xuất hiện của di chỉ cư trú, mộ táng và xưởng chế tác, giữ vai trò mắt xích quan trọng trong tiến trình phát triển lịch sử - văn hóa từ hậu kỳ Đá mới sang thời đại Kim khí tại Đông Nam bộ", TS Kiên cho biết.

Cũng theo nhóm nghiên cứu, nền tảng kinh tế của cư dân cù lao Rùa cho thấy sự kết hợp giữa nông nghiệp trồng trọt và khai thác nguồn lợi tự nhiên từ sông nước. Công cụ lao động đá cho thấy sự phát triển của nền nông nghiệp dùng cuốc. Đồng thời, các hiện vật như chì lưới bằng đá cho thấy sự quan trọng của hoạt động khai thác thủy sản trên sông Đồng Nai. Tìm thấy xương các loài thú lớn như trâu bò và cả răng voi trong khai quật nên khả năng chủ nhân di tích cũng có những hoạt động săn bắn để bổ sung nguồn thực phẩm. Bên cạnh đó, di tích còn bảo lưu bằng chứng vật chất của nhiều ngành thủ công nghiệp chuyên hóa phát triển ở trình độ cao như dọi se sợi, nghề chế tác gốm.

Vườn khảo cổ và khu trải nghiệm độc đáo sông Đồng Nai

PGS-TS Bùi Chí Hoàng, Ủy viên Hội đồng di sản quốc gia, đánh giá cù lao Rùa như một ốc đảo bên sông Đồng Nai, biệt lập với khu vực xung quanh. Quá trình khai quật nhiều đợt qua nhiều năm cho thấy di tích rất độc đáo được tóm tắt lại trong 4 đặc điểm nổi bật.

Thứ nhất, cù lao Rùa xuất hiện ở giai đoạn tương đối sớm ở khu vực Đông Nam bộ, với niên đại sớm nhất là trên 3.500 năm. Thứ hai, đây là một khu xuất hiện 12 mộ, trong mộ chôn theo một số đồ tùy táng có hiện vật đồ gốm rất độc đáo. Thứ ba, một số khuôn đúc chứng tỏ một giai đoạn xuất hiện công nghệ luyện kim ở khu vực này tương đối sớm. Thứ tư, nó cư trú trên một cù lao rất biệt lập ven sông, nên về không gian cư trú cũng có một giá trị riêng đặc biệt so với di tích khác.

Theo TS Kiên, dù giá trị lớn song di tích đang đối mặt việc cân bằng bảo tồn với các hoạt động dân sinh, sinh kế của cộng đồng. Nó đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các cơ quan quản lý trong việc tái lập ranh giới quy hoạch, thực thi các biện pháp khoanh vùng bảo vệ khu vực vùng lõi. TS Kiên cũng cho rằng cần thông qua không gian trưng bày tại chỗ và gắn kết di tích khảo cổ vào hệ thống du lịch sinh thái, đảm bảo hài hòa giữa bảo vệ di sản và phát triển kinh tế địa phương.

PGS-TS Bùi Chí Hoàng đưa ra giải pháp cụ thể. "Có thể làm một vườn khảo cổ rất hay vì ngoài di tích khảo cổ học ở đó có một ngôi chùa, người dân xung quanh đến chiêm bái. Sinh kế của người dân ở đó cũng rất độc đáo, rất riêng là trồng cây kiệu, hành. Nó như kiểu Lý Sơn người ta trồng tỏi. Thu hoạch xong, họ mang ra sông đóng gói rồi gửi đi. Riêng việc phối hợp giữa yếu tố văn hóa cổ cùng với truyền thống sinh kế độc đáo ở đấy, cộng thêm sinh cảnh riêng có là cù lao nằm giữa sông, đã rất độc đáo. Một phức hợp cho di sản như vậy mới thành tài nguyên văn hóa - kinh tế được", PGS-TS Hoàng nói. (còn tiếp)