Chùa Kh’leang, 'kho báu' kiến trúc

Thú vị tên gọi Kh'leang

Về tên chùa Kh'leang, chuyện dân gian kể rằng: Ngày xưa, có một vị vua đi kinh lý ở vùng hạ lưu sông Hậu. Nhà vua đến Srok Kh'leang (Sóc Trăng), không thấy có ngôi chùa thờ Phật nào nên ra lệnh cho viên quan cai quản đất tên là Tác (có văn bản ghi là Tat) xây dựng gấp một ngôi chùa để dân chúng có nơi hành đạo.

ẢNH: THANH DUY

Vâng lệnh vua, viên quan Tác kêu gọi mọi người góp sức xây dựng một ngôi chùa thờ Phật bằng gỗ, lợp lá. Tương truyền, nhà sư Thạch Sóc (khi đó 61 tuổi, thọ giới đã 40 năm, tu tại chùa Luông Bassac - H.Mỹ Xuyên, Sóc Trăng cũ) được mời về làm trụ trì. Theo chuyện kể này thì chùa Kh'leang xây dựng năm 1532, đến nay đã 494 năm. Trong tiếng Khmer, Kh'leang có nghĩa là "kho", "vựa", ý nói đến chỗ chứa tiền của.

Trong quyển Chuyện cũ ở Sốc - Trăng, nhà sưu tầm, nghiên cứu văn hóa Vương Hồng Sển có ghi lại câu chuyện của ông Đào Văn Hội, góp phần lý giải nguồn gốc 2 chữ Kh'leang. Theo tư liệu, vị quan ở Sóc Trăng trước tiên tên là Muôs, do vua Préa Tum Sorey Vong (thế kỷ thứ 8) sai xuống cai trị ở Bassac (H.Mỹ Xuyên cũ). Vị quan thứ 2 tên là Chaufay Mau. Khi Mau qua đời (khoảng năm 1528), vua Ang-Chan I đã sai ông Tác xuống cai trị.

ẢNH: THANH DUY

Tại đây, ông Tác xây thành lũy, cất trại lính ở phía bắc. Trải dài từ phía bắc tới phía tây xây cất tòa nhà làm việc và kho lẫm chứa lúa gạo của nhà vua. Dựa vào địa hình, đặc điểm này mà người ta đặt tên cho vùng đất là Srok Kh'leang (tiếng Khmer Srok có nghĩa là "xứ", dịch ra là xứ có kho báu của vua).

Ông Tác được lưu danh là một vị quan cai trị hiền lành, biết chăm lo đến người dân.

Theo nhà nghiên cứu Vương Hồng Sển, 2 tiếng Sóc Trăng chỉ được đắc dụng từ khi Pháp qua chiếm nước ta, khoảng từ năm 1859. Còn trước đó, vùng đất này có tên gọi là xứ Thổ, Srok Bassac hoặc Srok Kh'leang.

Thú vị là từ chữ Kh'leang, người Tiều (Triều Châu) khi đến đây đã phiên âm ra tiếng Tàu là "Khắc - lằng". Người Việt trào Pháp thuộc, dựa theo đó phiên âm lại là Sốc Trăng (viết theo nguyên văn của tác giả). Nhưng rắc rối nhất là khi chạy sớ ra triều đình ở Huế, khoảng đời vua Minh Mạng, vua bắt dịch Hán tự: từ Sốc Trăng đổi thành Sông Trăng, tức Nguyệt Giang tỉnh. Đến khi người Tây qua đây nhiều, Sốc Trăng lại viết không bỏ dấu thành Soctrang. Vì vậy có câu thơ: "Sốc Trăng hai tiếng mỹ miều/Nửa Miên, nửa Việt, nửa Tiều, nửa Tây".

Kiến trúc kết hợp Khmer - Hoa - Việt

Trải qua hàng trăm năm, kho lẫm chứa lúa gạo rộng lớn khi xưa không còn. Ngày nay, chùa Kh'leang tọa lạc P.Sóc Trăng, TP.Cần Thơ. Giữa nhịp sống sôi động, chùa Kh'leang vẫn giữ không gian thanh tịnh, yên bình, linh thiêng.

ẢNH: THANH DUY

Bước qua cổng chùa, những hàng cây thốt nốt già tỏa bóng mát rượi, gợi lên nét cổ kính. Chùa Kh'leang có khuôn viên rộng hơn 3,8 ha, với quần thể các công trình chánh điện, sala, nhà tăng, hội trường, nhà khách, lò thiêu, các tháp để tro cốt... Nhìn từ bên ngoài, kiến trúc và cách bài trí tại chùa không khác nhiều so với những ngôi chùa Nam tông Khmer ở Nam bộ, nhưng khu chính điện rất đặc biệt, tạo nhiều bất ngờ.

Theo thư tịch cũ, chánh điện chùa Kh'leang được xây dựng lần đầu năm 1532 và không biết tồn tại đến bao lâu. Còn ngôi chánh điện hiện tại được xây dựng năm 1918, lúc đó có một số nghệ nhân từ Campuchia sang góp công. Công trình được thiết kế công phu, giúp chùa Kh'leang xác lập Kỷ lục VN là ngôi chùa đầu tiên kết hợp phong cách kiến trúc, điêu khắc Khmer - Hoa - Việt. Đồng thời, chùa được xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1990.

Chánh điện chùa Kh'leang tập hợp nhiều tác phẩm nghệ thuật, hình ảnh mang tính biểu tượng trong văn hóa người Khmer, như rồng (Neak), chim (Kurt), chằn (Yeak)... Toàn bộ cửa đều làm bằng gỗ, sơn nhũ vàng lấp lánh. Mặt cửa chạm khắc hình tiên nữ giao tranh với chằn, biểu trưng thiện giao tranh với ác, xung quanh là hình kỷ hà, hoa lá. Trên cửa có hình Reahu với mặt trăng để cầu được mùa.

ẢNH: THANH DUY

Bên trong chánh điện ấn tượng với 12 cột tròn bằng gỗ quý. Bề mặt gỗ được sơn mài đen, có văn tự bằng chữ Hán, vẽ cá chép và rồng vàng uốn lượn theo mô típ của Trung Quốc. Cuối hai hàng cột là bàn thờ với hàng trăm pho tượng Phật lớn nhỏ khác nhau. Vị trí trung tâm là tượng Thích Ca cao 2,2 m, ngồi trên tòa sen cao 2,5 m. Phía trên tượng Phật là bức bao lam (cửa võng) hoành tráng, là nơi mang dấu ấn kiến trúc Việt, được điêu khắc tỉ mỉ các hoa văn rồng, phượng, hoa lá, chim muông…

Ngoài ra, chùa Kh'leang còn được cho là giữ nhiều yếu tố của chùa Khmer vào giai đoạn chịu ảnh hưởng của Phật giáo Theravada từ Thái Lan du nhập sang.

Chính sự hài hòa các yếu tố văn hóa này đã tạo nên vẻ đẹp ấn tượng của chùa Kh'leang, được các tín đồ xem như báu vật. Hằng năm, ngôi chùa đón rất nhiều du khách thập phương đến chiêm bái, tham quan. (còn tiếp)