Cơ hội lớn từ thị trường đường sắt hàng chục tỉ USD

Chiều 16.10, Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam (VNR) tổ chức lễ kỷ niệm 145 năm Đường sắt Việt Nam (1881- 2026), 80 năm Ngày truyền thống ngành đường sắt và đón nhận Huân chương Lao động hạng ba.

ẢNH: VGP

Trong thư chúc mừng ngành đường sắt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định, trải qua 145 năm, đường sắt Việt Nam luôn gắn bó với vận mệnh dân tộc. Trong những năm tháng chiến tranh, ngành đường sắt đã kiên cường bám cầu, bám đường, sáng tạo vượt khó, hy sinh xương máu để giữ mạch máu giao thông chi viện tiền tuyến.

Ghi nhận đóng góp, hy sinh lớn lao của ngành đường sắt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng nhấn mạnh, bước vào giai đoạn phát triển mới, ngành đường sắt đứng trước vận hội lớn và trách nhiệm nặng nề trong xây dựng hạ tầng chiến lược. Việc chuyển đổi thành Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam đòi hỏi bước chuyển mạnh mẽ về tư duy, quản trị và năng lực tổ chức thực hiện.

Tại buổi lễ, Phó thủ tướng thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh, năm 2026 đánh dấu những cột mốc lịch sử đặc biệt của ngành đường sắt cũng như việc chuyển mình từ tổng công ty thành Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam.

Đường sắt đã trải qua chặng đường lịch sử hào hùng, khởi đầu từ tuyến đường sắt Sài Gòn - Mỹ Tho khởi công năm 1881, cho đến dấu mốc tháng 12.1976, đoàn tàu Thống Nhất lăn bánh, trở thành biểu tượng thiêng liêng của non sông liền một dải, Bắc - Nam sum họp một nhà. 

Trong công cuộc đổi mới, những năm tháng phòng, chống đại dịch Covid-19 và ứng phó với thiên tai, bão lũ, ngành đường sắt tiếp tục khẳng định vai trò là lực lượng vận tải tin cậy, góp phần bảo đảm quốc phòng, an ninh và an sinh xã hội.

Gỡ những điểm nghẽn lớn cản trở phát triển

Bên cạnh những dấu mốc tự hào, Phó thủ tướng thường trực cũng yêu cầu ngành đường sắt phải thẳng thắn nhìn nhận những điểm nghẽn lớn đang cản trở sự phát triển.

Tuyến đường sắt Bắc - Nam vẫn là đường đơn khổ 1 m có từ gần 1 thế kỷ trước. Thị phần vận tải đường sắt sụt giảm nghiêm trọng, chỉ còn 0,12% về hành khách và 0,18% về hàng hóa, do đường sắt chưa phát huy được lợi thế trên trục vận tải dọc chiều dài đất nước.

ẢNH: VGP

Trong khi đó, chi phí logistics của Việt Nam ở mức 14 - 16% GDP, cao hơn nhiều so với mức trung bình thế giới. Mặc dù là kết cấu hạ tầng chiến lược, ngành đường sắt nhiều năm qua chỉ nhận được khoảng 3 - 5% tổng vốn đầu tư hạ tầng giao thông, chủ yếu dành cho bảo trì, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển.

Ngành đường sắt vẫn còn những rào cản về quản lý hành chính; chất lượng dịch vụ, khả năng kết nối số chưa cao; công nghệ chưa theo kịp sự phát triển của thời đại. Tỷ lệ nội địa hóa đầu máy, toa xe mới chỉ đạt khoảng 10%, trong khi hơn 71% lao động vẫn là lao động thủ công. Đây là những hạn chế, điểm nghẽn đòi hỏi toàn ngành phải quyết tâm khắc phục, tạo đột phá ngay từ giai đoạn hiện nay.

Tuy nhiên, đường sắt cũng đang đứng trước vận hội mới với hàng loạt dự án lớn như đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam dài 1.541 km; đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Cạnh đó là triển vọng phát triển các tuyến đường sắt Hà Nội - Đồng Đăng, TP.HCM - Cần Thơ, tuyến kết nối đường sắt giữa Việt Nam với Lào và các nước Đông Nam Á; tăng cường kết nối liên vận quốc tế với Trung Quốc, các nước Trung Á và Liên bang Nga.

Đánh giá cao tư tưởng xuyên suốt "đường sắt đi trước, mở đường phát triển", Phó thủ tướng thường trực yêu cầu đường sắt phải chuyển từ một phương thức vận tải đơn thuần thành trục hạ tầng chiến lược, kiến tạo không gian phát triển quốc gia. Tập đoàn phải chuyển từ nhà vận hành thụ động, phụ thuộc vào ngân sách sang chủ thể chủ động đầu tư, tự tạo nguồn lực và dẫn dắt hệ sinh thái.

Phó thủ tướng lưu ý, nhu cầu nhân lực cho các dự án đường sắt mới là rất lớn, đòi hỏi công tác đào tạo phải đi trước từ 2 - 3 năm. Phấn đấu chậm nhất 3 năm sau khi đưa các tuyến đường sắt mới vào khai thác, đội ngũ nhân lực Việt Nam phải hoàn toàn làm chủ công tác vận hành và bảo trì.

Nhấn mạnh quan điểm "chúng ta không mua dự án mà mua năng lực", ông yêu cầu tập đoàn phải trở thành hạt nhân liên kết các doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, viện nghiên cứu và trường đại học trong nước để từng bước làm chủ công nghệ lõi, tiếp nhận chuyển giao công nghệ, nâng cao tỉ lệ nội địa hóa.

Theo Phó thủ tướng thường trực, thị trường đường sắt trị giá hàng chục tỉ USD phải trở thành cơ hội để công nghiệp Việt Nam lớn mạnh, phát triển năng lực sản xuất trong nước, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị ngành công nghiệp đường sắt.

Đặc biệt, tập đoàn cần quản lý tốt, khai thác hiệu quả 312 khu ga hiện hữu theo mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), phát huy 3 tầng giá trị gồm trong ga, trên ga và khu vực lân cận.

Liên kết phát triển chuỗi logistics, kết nối các nhà ga với cảng biển, cảng cạn, khu công nghiệp và mạng lưới đường sắt khu vực châu Á - châu Âu, phát huy lợi thế của vận tải đường sắt trong chuỗi cung ứng...