Có nên cấm xuất cảnh người 'bỏ địa chỉ đăng ký kinh doanh'?

Cẩn trọng khi áp dụng biện pháp "hoãn xuất cảnh"

Cụ thể, Nghị định 252/2026 (hiệu lực từ 1.7.2026) quy định trường hợp cá nhân kinh doanh, chủ hộ kinh doanh, chủ sở hữu hưởng lợi của doanh nghiệp (DN), người đại diện theo pháp luật của DN không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký 120 ngày mà không thực hiện thủ tục khôi phục hoặc chấm dứt hiệu lực mã số thuế thì có thể xem xét thuộc diện tạm hoãn xuất cảnh, không phụ thuộc vào việc có phát sinh số tiền thuế nợ hay không.

TS Châu Huy Quang, luật sư điều hành Rajah & Tann LCT Lawyers, lưu ý hành vi bỏ địa chỉ đăng ký tự thân không đồng nghĩa với việc DN có vi phạm về thuế đến mức phải áp dụng một biện pháp cưỡng chế nặng như cấm xuất cảnh. Việc áp dụng biện pháp ngăn chặn cần phải gắn với tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi, đặc biệt là nghĩa vụ thuế. Nếu DN có phát sinh nghĩa vụ thuế và vi phạm thì cơ quan quản lý có thể áp dụng các biện pháp cưỡng chế phù hợp theo mức độ vi phạm, nhưng không nên lạm dụng biện pháp tạm hoãn xuất cảnh. Hiện nay thủ tục đăng ký DN đã được đơn giản hóa rất nhiều so với trước đây. Việc DN thay đổi địa chỉ, tạm ngừng hoạt động hoặc khôi phục hoạt động là những diễn biến bình thường trong vòng đời DN. Nếu DN thay đổi địa chỉ nhưng không thực hiện đúng thủ tục thì có thể bị xử phạt hoặc áp dụng các chế tài hành chính tương ứng.

ẢNH: ĐỘC LẬP

"Bỏ địa chỉ đăng ký kinh doanh trước hết là một hành vi rất bình thường của DN. Trong khi đó, cấm hoặc tạm hoãn xuất cảnh là biện pháp rất mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự do đi lại của cá nhân, nên cần được xem là biện pháp cuối cùng và không nên lạm dụng", TS Châu Huy Quang nhấn mạnh.

Ở khía cạnh này, luật sư Trần Xoa (Công ty luật Minh Đăng Quang) lưu ý không phải DN nào không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký đều là... "ma". Có những DN thực sự làm ăn thua lỗ, muốn giải thể nhưng không thể hoàn tất thủ tục đóng mã số thuế do vướng ở khâu đối chiếu, kiểm tra và xác nhận nghĩa vụ thuế.

"Tôi chứng kiến nhiều DN đã nộp hồ sơ giải thể lên cơ quan thuế 1 - 2 năm, thậm chí 3 - 5 năm vẫn chưa được xử lý. Trong khi chưa có xác nhận của cơ quan thuế, cơ quan đăng ký kinh doanh cũng không thể hoàn tất thủ tục giải thể. Như vậy, DN đã ngừng hoạt động nhưng vẫn phải "treo" trên hệ thống, làm dữ liệu ngày càng lớn và gây khó khăn cho cơ quan quản lý", luật sư Trần Xoa cho biết và nhấn mạnh đây là điểm cần phân biệt rõ. Một bên là DN cố tình biến mất để trốn tránh nghĩa vụ, một bên là DN thực sự đã rút khỏi thị trường nhưng chưa được "đóng" về mặt pháp lý.

Thêm hàng rào chống DOANH NGHIỆP "ma"?

Luật sư Trần Xoa bổ sung một giải pháp quan trọng trong quản lý thuế là đơn giản hóa, đẩy nhanh thủ tục đóng mã số thuế đối với DN thực sự đã ngừng hoạt động. Cơ quan thuế cần phân loại các DN không còn hoạt động, tạo điều kiện để họ được đối chiếu nghĩa vụ thuế, cung cấp thông tin cụ thể về khoản còn phải nộp để DN có thể kiểm tra, giải trình và hoàn thành nghĩa vụ. Với những DN thực tế không còn nợ thuế, cần nhanh chóng xác nhận hoàn thành nghĩa vụ, đóng mã số thuế và hoàn tất thủ tục giải thể.

"Phải tạo điều kiện cho người ta đối chiếu nợ thuế, xác định chính xác còn nợ bao nhiêu để họ nộp và xử lý dứt điểm. Nếu thực tế không còn nghĩa vụ thì xác nhận cho họ hoàn thành việc đóng mã số thuế. Làm được như vậy mới làm sạch được dữ liệu, giúp cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những DN đang hoạt động nhưng có dấu hiệu bất thường", luật sư Trần Xoa đề xuất.

Trước các ý kiến cho rằng quy định tạm hoãn xuất cảnh với DN không hoạt động tại địa chỉ đăng ký quá 120 ngày cũng là giải pháp hữu hiệu để siết tình trạng DN "ma", TS Châu Huy Quang nhấn mạnh: Mục tiêu chống gian lận thuế cần đi cùng với yêu cầu tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh và bảo đảm quyền tự do kinh doanh của DN. Phải xem hậu kiểm là quan trọng hơn thay vì đặt thêm nhiều rào cản ngay từ khâu thành lập hoặc vận hành DN để phòng ngừa một nhóm đối tượng có nguy cơ vi phạm.

"Cơ quan quản lý cần tăng cường hậu kiểm dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro, nhanh chóng phát hiện, xử lý những DN có dấu hiệu mua bán hóa đơn, trốn thuế hoặc không hoạt động thực chất. Cách tiếp cận này vừa giúp kiểm soát DN "ma", vừa hạn chế nguy cơ các DN chân chính phải chịu thêm thủ tục, chi phí và rủi ro chỉ vì cơ chế phòng ngừa chung", luật sư Châu Huy Quang nêu quan điểm.

Dù đồng tình quy định tạm hoãn xuất cảnh đối với người có liên quan khi DN bỏ địa chỉ đăng ký quá 120 ngày có tác dụng với DN "ma" và DN cố tình bỏ trốn khỏi địa chỉ đăng ký, nhưng luật sư Trần Xoa khuyến cáo quy định này không nên trở thành gánh nặng cho DN làm ăn bình thường, thua lỗ và muốn giải thể nhưng còn bị "treo" trên hệ thống.

Để chống DN "ma", theo luật sư Trần Xoa, không thể chỉ dựa vào một quy định mà cần xây dựng một hệ thống nhiều lớp và liên thông. Cụ thể, cần kiểm soát ngay từ khâu thành lập DN bằng các biện pháp xác thực điện tử, sinh trắc học và số điện thoại chính chủ.

Tiếp theo là gắn trách nhiệm với người thực sự đứng sau DN, không chỉ dừng ở người đại diện theo pháp luật mà phải nhận diện chủ sở hữu hưởng lợi và các cá nhân có liên quan. Khi dữ liệu về những người này được kết nối với lịch sử hoạt động, nghĩa vụ thuế và mức độ rủi ro của các DN, cơ quan quản lý sẽ có cơ sở tốt hơn để phát hiện trường hợp một người bỏ DN cũ rồi tiếp tục lập DN mới nhằm né tránh nghĩa vụ.

Thứ ba là quản lý thuế và hóa đơn theo rủi ro. Những DN có dấu hiệu bất thường cần được đưa vào diện giám sát chặt, đặc biệt về sử dụng hóa đơn. "Đây là cách ngăn DN "ma" lợi dụng hóa đơn để thực hiện hành vi gian lận mà không cần áp dụng cùng một mức độ kiểm soát đối với tất cả DN", luật sư Trần Xoa nhấn mạnh.