Có người nghèo bán vé số dạo thành 'con nợ': Vòng xoáy đường cùng sinh kế

Vé số bán không hết, người bán có được trả lại hay không, và nếu trả vé thì có nguy cơ bị ngừng cấp vé để tiếp tục mưu sinh? Đây là những vấn đề khiến không ít người bán vé số dạo, đại lý cấp dưới rơi vào thế khó.

Theo luật sư Hoàng Hà, Đoàn luật sư TP.HCM, pháp luật đã có quy định về việc trả vé tồn và trách nhiệm của các bên trong hệ thống phân phối xổ số, nhưng cơ chế bảo vệ người bán ở những cấp trung gian vẫn cần được quan tâm hơn.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Quyền trả vé tồn không nên chỉ nằm trên giấy

Luật sư Hoàng Hà cho rằng cần phân biệt quyền trả lại vé số chưa bán hết với quyền ngừng cung cấp vé của đại lý. Hai vấn đề này không thể được đánh giá chỉ dựa trên việc người bán có trả vé tồn hay không, mà phải căn cứ vào quy định pháp luật và thỏa thuận giữa các bên.

Cụ thể, điều 17 và điều 20 Thông tư 75/2013/TT-BTC của Bộ Tài chính quy định hợp đồng đại lý xổ số phải có nội dung về phương thức, thủ tục trả vé chưa bán hết.

Đối với vé xổ số truyền thống, việc thu hồi phải tuân thủ quy trình và thời hạn trước giờ quay số mở thưởng, trong đó việc thu hồi vé phải hoàn tất ít nhất 15 phút trước giờ mở thưởng. Vì vậy, nếu việc trả vé đáp ứng đầy đủ điều kiện đã thỏa thuận, bên nhận trả không thể tùy tiện từ chối.

Tuy nhiên, đối với đại lý cấp 2 và người bán vé số dạo, theo luật sư, cần xem xét thỏa thuận thực tế với bên giao vé. Pháp luật không mặc nhiên buộc đại lý cấp 1 phải nhận lại mọi vé tồn, bất kể thời điểm và phương thức trả vé. Trường hợp trả vé chậm hoặc không đáp ứng điều kiện, trách nhiệm của các bên phải được xác định theo quy định và thỏa thuận có liên quan.

Đáng chú ý, việc ngừng cung cấp vé sau khi người bán trả vé tồn cũng không đương nhiên là hành vi trái pháp luật. 

Theo luật sư Hoàng Hà, nếu đại lý đang có nghĩa vụ tiếp tục cung cấp vé nhưng tự ý cắt nguồn hàng chỉ vì người bán thực hiện quyền trả vé hợp lệ, hành vi này có thể cấu thành vi phạm hợp đồng và phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Vấn đề đáng quan tâm là trong quan hệ giao dịch thực tế, người bán vé số dạo thường không có vị thế thương lượng tương xứng với đại lý cấp trên. Khi việc nhận lại vé tồn phụ thuộc vào cách thức giao dịch và điều kiện do bên giao vé áp dụng, họ có thể phải lựa chọn giữa việc chấp nhận thiệt hại hoặc đối mặt với nguy cơ mất nguồn hàng để tiếp tục mưu sinh.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Trách nhiệm của hệ thống phân phối không thể dừng ở đại lý cấp 1

Luật sư Hoàng Hà cho biết pháp luật hiện hành đã quy định trách nhiệm của các bên trong hoạt động phân phối xổ số, nhưng cơ chế phân bổ rủi ro đối với vé không bán hết chưa được quy định đầy đủ cho từng cấp trung gian.

Điều 17 và điều 20 Thông tư 75/2013/TT-BTC yêu cầu hợp đồng đại lý phải quy định các nội dung liên quan đến giao nhận, trả vé chưa bán hết, quyền và nghĩa vụ của các bên, cũng như trách nhiệm khi vi phạm hợp đồng.

Trong khi đó, Công văn 8721/BTC-TCNH ngày 15.8.2023 của Bộ Tài chính yêu cầu doanh nghiệp xổ số quy định trách nhiệm đến cùng của đại lý đối với vé đã giao xuống các cấp phân phối, kể cả người bán vé số dạo.

Hội đồng Xổ số kiến thiết khu vực miền Nam cũng yêu cầu các đại lý cấp dưới tạo điều kiện cho người bán lẻ trả vé tồn, không gây áp lực buộc họ phải bán hết.

Những yêu cầu này cho thấy trách nhiệm quản lý hệ thống phân phối không nên chỉ dừng lại ở việc doanh nghiệp xổ số giao vé cho đại lý cấp 1 và thu tiền bán vé.

Theo luật sư, căn cứ điều 17, điều 20 và điều 46 Thông tư 75/2013/TT-BTC, doanh nghiệp xổ số còn có trách nhiệm liên quan đến quy định phương thức trả vé tồn trong hợp đồng, tổ chức thu hồi vé không tiêu thụ hết và xây dựng quy trình quản lý nghiệp vụ.

Bên cạnh đó, Công văn 8721/BTC-TCNH yêu cầu doanh nghiệp thường xuyên kiểm tra đại lý, rà soát hợp đồng và quy định trách nhiệm đối với vé được phân phối qua các cấp trung gian. Do đó, những bất cập phát sinh ở các cấp phân phối không nên được xem là vấn đề hoàn toàn nằm ngoài trách nhiệm quản lý của doanh nghiệp xổ số.

Về phía cơ quan nhà nước, luật sư Hoàng Hà dẫn điều 31 Nghị định 30/2007/NĐ-CP về trách nhiệm thanh tra, kiểm tra của Bộ Tài chính; đồng thời cho biết UBND cấp tỉnh có trách nhiệm kiểm tra, giám sát hoạt động của doanh nghiệp xổ số thuộc quyền quản lý.

Theo luật sư, cần kiểm tra thực chất các điều kiện giao dịch đang được áp dụng trong hệ thống đại lý, đặc biệt là việc từ chối nhận vé tồn hoặc ngừng cung cấp vé.

"Nếu chỉ quản lý chặt chẽ doanh thu, hiệu quả tiêu thụ mà chưa có cơ chế giám sát tương xứng đối với quyền lợi của người trực tiếp bán vé, những bất cập trong phân phối vẫn có thể tiếp diễn", luật sư Hoàng Hà nói.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Cần cơ chế bảo vệ người bán vé số từ thực tế giao dịch

Đánh giá về cơ chế phân phối xổ số hiện nay, luật sư Hoàng Hà cho rằng các quy định hiện hành đã bước đầu bảo vệ quyền lợi của các bên, nhưng chưa bảo đảm đầy đủ quyền và lợi ích hợp pháp của người bán vé số dạo và đại lý cấp dưới.

Vấn đề không chỉ nằm ở việc pháp luật có quy định quyền trả vé tồn hay không, mà còn ở khả năng thực hiện quyền đó trên thực tế.

Người bán vé số dạo thường ở vị thế yếu hơn trong quan hệ giao dịch. Khi không có thỏa thuận rõ ràng hoặc lo ngại bị cắt nguồn vé, họ có thể buộc phải chấp nhận những điều kiện bất lợi, kể cả việc tự gánh chịu thiệt hại khi vé không bán hết.

Theo luật sư, không thể chỉ đánh giá tính hợp lý của cơ chế phân phối dựa trên hiệu quả kinh doanh và số thu ngân sách. Một hoạt động kinh doanh có đóng góp cho lợi ích công cộng cũng cần quan tâm đến quyền lợi của những người trực tiếp tham gia tạo ra nguồn thu đó.

Để khắc phục, luật sư Hoàng Hà cho rằng Bộ Tài chính cần nghiên cứu hoàn thiện quy định về phân phối xổ số, đặc biệt đối với quan hệ giữa đại lý cấp 1, đại lý cấp 2 và người bán vé số dạo. Dù điều 17 Thông tư 75/2013/TT-BTC đã quy định nội dung hợp đồng giữa doanh nghiệp xổ số và đại lý, cần có cơ chế bảo vệ cụ thể hơn đối với những người nhận vé qua các đại lý trung gian.

Trước hết, theo luật sư, cần quy định minh bạch và thống nhất về thời hạn, địa điểm, điều kiện nhận lại vé tồn, trách nhiệm thanh toán và cách xử lý khi phát sinh tranh chấp. Việc giao nhận, trả vé cần có chứng từ xác nhận để các bên có căn cứ chứng minh quyền lợi của mình.

Đồng thời, cần làm rõ trách nhiệm của từng cấp đại lý, tránh tình trạng người bán ở khâu cuối cùng phải gánh chịu toàn bộ rủi ro mà họ không có khả năng kiểm soát.

ẢNH: NHÂN VẬT CUNG CẤP

Một vấn đề khác là cần kiểm soát việc ngừng cung cấp vé. 

"Đại lý có quyền quyết định quan hệ kinh doanh theo quy định pháp luật và thỏa thuận giữa các bên, nhưng không nên tùy tiện sử dụng quyền này để gây sức ép với người bán đã trả vé đúng điều kiện", luật sư Hoàng Hà nói và cho rằng doanh nghiệp xổ số cũng cần thường xuyên kiểm tra hệ thống phân phối, thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh trực tiếp từ người bán vé số dạo, quy định thời hạn giải quyết và trách nhiệm phản hồi bằng văn bản.

Những trường hợp có dấu hiệu ép nhận vé, từ chối nhận lại vé trái thỏa thuận hoặc gây khó khăn cho người bán cần được kiểm tra, xử lý phù hợp.

Theo luật sư, việc bảo vệ người bán vé số cần trở thành một tiêu chí đánh giá chất lượng quản lý hệ thống phân phối, thay vì chỉ tập trung vào doanh thu và hiệu quả tiêu thụ vé.

"Phân bổ rủi ro hợp lý không có nghĩa doanh nghiệp xổ số phải chịu mọi thiệt hại khi vé không bán hết. Điều quan trọng là xác định trách nhiệm tương xứng với khả năng kiểm soát rủi ro của từng bên, không để toàn bộ gánh nặng dồn xuống những người yếu thế nhất trong hệ thống phân phối", luật sư Hoàng Hà nhấn mạnh.