Cốt nền xây dựng ở TP.HCM: Triết lý 'Thuận thiên lý - Hợp địa thế - Đắc nhân tâm'

Cốt nền xây dựng là cao độ thiết kế của nền công trình hoặc khu vực xây dựng, được xác định trong quy hoạch hoặc thiết kế xây dựng nhằm bảo đảm yêu cầu xây dựng công trình, kết nối đồng bộ với hạ tầng kỹ thuật và tiêu thoát nước. Khác với cao độ địa hình tự nhiên, cốt nền xây dựng là một thông số kỹ thuật phải được tính toán phù hợp với điều kiện địa hình, thủy văn và định hướng phát triển đô thị.

Mỗi khu vực có đặc điểm địa hình, địa chất và chế độ thoát nước khác nhau nên không có một mức cốt nền tối ưu duy nhất cho toàn TP.HCM. Ngập đô thị không chỉ do địa hình thấp và hệ thống thoát nước chưa đáp ứng yêu cầu, mà còn là kết quả tác động tổng hợp của mưa cực đoan, thủy triều, mực nước biển dâng, sụt lún mặt đất và quá trình đô thị hóa làm thu hẹp không gian chứa nước, giảm khả năng thấm và cản trở dòng chảy tự nhiên.

ẢNH: NGUYÊN VŨ

Đặc biệt, mực nước biển dâng và sụt lún mặt đất có tác động cộng hưởng, khiến mặt đất ngày càng thấp tương đối so với mực nước biển. Chẳng hạn, nếu giả định mực nước biển dâng 5 mm/năm và nền đất lún 2 cm/năm, thì sau 20 năm, chênh lệch cao độ tương đối có thể tăng khoảng 50 cm nếu các tốc độ này không đổi. Đây chỉ là ví dụ minh họa, nhưng cho thấy cốt nền an toàn hôm nay chưa chắc còn an toàn sau vài chục năm nữa.

Vì vậy, cốt nền xây dựng phải được tính toán theo từng khu vực, không chỉ dựa trên điều kiện hiện tại mà còn xét đến các kịch bản mưa cực đoan, mực nước biển dâng, sụt lún và phát triển đô thị trong tương lai, phù hợp với tuổi thọ công trình.

Đối với những khu vực cần được bảo vệ khỏi ngập, cao độ nền phải được xác định trên cơ sở mực nước ngập thiết kế và khoảng cao an toàn phù hợp, đồng thời tính đến sụt lún dự báo, khả năng kết nối hạ tầng và tiêu thoát nước của toàn khu vực. Những không gian dành cho trữ nước, điều tiết nước lại cần có cao độ và chức năng phù hợp với mục đích đó.

ẢNH: HÀ THƯƠNG

Ở những vùng địa hình thấp, chịu ảnh hưởng mạnh của thủy triều như phía nam thành phố và các khu vực trũng ven sông Sài Gòn, cần kết hợp cốt nền hợp lý với hồ điều hòa, kênh rạch, không gian trữ nước, hệ thống thoát nước và kiểm soát triều. Khu đô thị Phú Mỹ Hưng là một ví dụ đáng tham khảo về tổ chức không gian đô thị xanh gắn với hệ thống thoát nước đồng bộ.

Trong khi đó, tại những khu vực có địa hình cao hơn và độ dốc lớn hơn như một số nơi thuộc thành phố Thủ Đức cũ, cần ưu tiên khơi thông dòng chảy, bảo vệ hành lang thoát nước tự nhiên và tăng khả năng tiêu thoát ra sông rạch. Không thể áp dụng một giải pháp nâng nền giống nhau cho mọi khu vực, bởi nâng nền nơi này nếu thiếu tính toán tổng thể có thể làm gia tăng ngập úng ở nơi khác.

TP.HCM cần "khám sức khỏe" cho hệ thống thoát nước

Đáng chú ý, Kế hoạch 537 ngày 2.10.2026 của UBND TP.HCM về giải quyết tình trạng ngập nước giai đoạn 2026 - 2030 đã thể hiện bước chuyển trong tư duy chống ngập, từ xử lý từng điểm ngập sang quản lý tổng thể theo lưu vực, kết hợp các giải pháp công trình và phi công trình.

Kế hoạch này chú trọng kiểm soát triều, nâng cấp hệ thống thoát nước, phát triển hồ điều tiết, khôi phục không gian chứa nước, hạn chế sụt lún và ứng dụng công nghệ số trong quản lý, vận hành. Đây là định hướng phù hợp với yêu cầu chủ động thích ứng và tăng cường khả năng chống chịu của đô thị.

Tuy nhiên, để những giải pháp này thực sự phát huy hiệu quả, thành phố cần ưu tiên khảo sát, đo đạc và đánh giá định lượng năng lực thực tế của toàn bộ hệ thống thoát nước, nhất là những nơi sụt lún làm thay đổi cao độ và độ dốc đường cống. 

Có thể hình dung đây là việc "khám sức khỏe" hệ thống thoát nước đô thị trước khi lựa chọn phương án đầu tư. Kết quả phải được tích hợp với quy hoạch cốt nền xây dựng và dữ liệu địa không gian thống nhất, làm cơ sở xác định cao độ xây dựng phù hợp, điều tiết nước theo lưu vực và đánh giá hiệu quả các giải pháp thích ứng trong tương lai.

ẢNH: NI NA

Từ đó, TP.HCM cần ưu tiên rà soát, hoàn thiện và sớm công bố công khai quy hoạch cốt nền xây dựng trên toàn địa bàn. Quy hoạch phải dựa trên dữ liệu địa không gian chính xác, thống nhất về hệ độ cao, tích hợp thông tin địa hình, mưa, triều, mực nước biển dâng, sụt lún và các kịch bản ngập trong tương lai. Đặc biệt, phải tính toán theo từng lưu vực thoát nước, bảo đảm sự liên thông giữa các khu vực, tránh tình trạng mỗi dự án tự nâng nền mà không tính đến tác động đối với nơi xung quanh.

Quy hoạch cốt nền xây dựng cũng phải đồng bộ với quy hoạch thoát nước, giao thông, sử dụng đất và phát triển đô thị. Thông tin quy hoạch cốt nền xây dựng đã được phê duyệt cần được công bố công khai trên Nền tảng bản đồ số dùng chung của TP.HCM theo Quyết định 2251/2026 của UBND TP.HCM, tại địa chỉ https://bando.tphcm.gov.vn/, để các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân dễ dàng tra cứu, thực hiện và giám sát. 

Dữ liệu cần thống nhất về hệ độ cao, được cập nhật theo kết quả quan trắc; việc điều chỉnh quy hoạch đã phê duyệt phải tuân thủ đúng trình tự, thẩm quyền. Có như vậy mới hạn chế được tình trạng đường cao hơn nhà, nơi này giảm ngập nhưng nơi khác lại ngập nặng hơn.

Triết lý "Thuận thiên lý - Hợp địa thế - Đắc nhân tâm"

Chúng ta không thể chỉ dựa vào việc nâng nền đô thị để ứng phó lâu dài với mực nước biển dâng và sụt lún. Thay vào đó, cần tôn trọng những nguyên lý tự nhiên rất cơ bản: nước cần có đường chảy, có chỗ chứa, có nơi thấm và có lối thoát.

Đây chính là tư duy chủ động thích ứng, tăng cường khả năng chống chịu và phục hồi của đô thị trước các rủi ro, tai biến thiên nhiên như ngập lụt, sụt lún đất, mực nước biển dâng và thời tiết cực đoan. Một đô thị có khả năng chống chịu tốt không có nghĩa là không bao giờ bị ngập, mà là đô thị biết giảm thiểu thiệt hại, duy trì các hoạt động thiết yếu và nhanh chóng phục hồi sau thiên tai.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi "cốt nền phải cao bao nhiêu", chúng ta cần đặt câu hỏi quan trọng hơn: "Phải quy hoạch và quản trị không gian đô thị như thế nào để thích ứng với những biến đổi của tự nhiên và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội".

Đây cũng là cách vận dụng vào bài toán quản trị ngập lụt, sụt lún và phát triển đô thị bền vững tinh thần quản trị thống nhất không gian phát triển, chủ động phòng ngừa, nâng cao sức chống chịu và khả năng thích ứng được nhấn mạnh tại Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Quy hoạch cốt nền xây dựng phải đi trước một bước, được công bố công khai, tổ chức thực hiện thống nhất, đồng thời được quản lý và cập nhật thông tin trên hạ tầng dữ liệu địa không gian (Spatial Data Infrastructure - SDI) của TP.HCM, bảo đảm sự đồng bộ giữa quy hoạch, xây dựng và vận hành đô thị.

Nhìn rộng hơn, quản trị ngập đô thị cần nhất quán với triết lý "Thuận thiên lý - Hợp địa thế - Đắc nhân tâm". Thuận thiên lý là tôn trọng quy luật mưa, triều, dòng chảy, nước biển dâng và những biến đổi tự nhiên. Hợp địa thế là quy hoạch cốt nền và không gian chứa, thoát nước phù hợp với địa hình, địa chất và từng lưu vực. Đắc nhân tâm là công khai quy hoạch, lắng nghe người dân, tạo sự đồng thuận để chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng cùng thực hiện, giám sát.

Không phải nâng nền bằng mọi giá, mà phải tổ chức không gian đô thị thuận theo tự nhiên, phù hợp với từng vùng và bảo đảm lợi ích chung của người dân. Đó là nền tảng để TP.HCM chủ động thích ứng, nâng cao khả năng chống chịu và phục hồi, hướng đến phát triển bền vững.