Danh thắng đầm Ô Loan: Về 'ngôi làng cô đơn' nghe cụ bà U.110 kể chuyện

Doi đất giữa mênh mông sông nước

Từ đèo Quán Cau nhìn xuống, đầm Ô Loan hiện ra với mặt nước trải rộng, ôm lấy những doi đất ven bờ. Giữa không gian ấy, làng Tân Hòa (xã Ô Loan, Đắk Lắk) nằm trên một doi đất, bốn bề là nước lợ. Con đường bê tông nối làng với bên ngoài càng làm nổi bật dáng vẻ riêng của nơi được nhiều người gọi là "ngôi làng cô đơn".

ẢNH: HỮU TÚ

Qua cổng chào, đường vào làng chia thành hai nhánh, ngăn cách bởi một giếng nước. Tân Hòa không rộng, chạy xe máy một vòng làng chỉ mất chừng 10 phút. Những ngôi nhà mái đỏ, mái vàng nối nhau, phía ngoài là mặt đầm gắn bó với đời sống cư dân qua nhiều thế hệ.

Vẻ biệt lập tạo nên nét riêng cho Tân Hòa, nhưng cũng phần nào cho thấy sự phụ thuộc của người dân vào vùng nước lợ. Đất sản xuất nông nghiệp ít, sinh kế chủ yếu dựa vào đánh bắt, nuôi trồng thủy sản. Với những gia đình sống lâu đời ở đây, đầm vừa là nguồn sống, vừa là nơi họ đã gắn bó từ thuở nhỏ.

Trong chiếc chòi bán nước giải khát ven đường làng, cụ Trương Thị Giác (101 tuổi), sống cùng con trai, vẫn nhớ những ngày Tân Hòa còn thưa thớt dân cư.

ẢNH: HỮU TÚ

Cụ Giác kể mình sinh ra và lớn lên ở làng. Từ thời cha ông, người dân đã sống trên doi đất này, nhưng cụ không rõ ngôi làng hình thành từ bao giờ. Ngày trước, phần lớn cư dân làm ruộng. Đất đai ít ỏi, sóng gió và nguồn nước mặn khiến việc canh tác chẳng mang lại bao nhiêu.

"Gia đình tôi gắn bó với đời sống trên đầm Ô Loan từ hàng chục năm nay. Ngôi làng có từ thời cha ông, cũng chẳng biết có tự bao giờ. Tôi và con trai gắn bó với nơi đây, giờ cũng chẳng biết đi đâu. Con trai bủa lưới, bắt cá dưới đầm để kiếm sống qua ngày thôi", cụ Giác bộc bạch.

Theo thời gian, nhà cửa trong làng dần san sát, đời sống có những thay đổi. Nhưng với nhiều gia đình, công việc mưu sinh vẫn gắn với mặt đầm và những chuyến ghe ra vào mỗi ngày.

Ruộng ít, nước mặn, cuộc sống bấp bênh

Ngồi đan lại tấm lưới nhỏ, ông Nguyễn Văn Ước (62 tuổi), con trai cụ Giác, kể về những mùa lúa thất bát.

Từ thời hợp tác xã, mỗi ngư dân chỉ được chia nửa sào (tương đương 250 m²) ruộng. Diện tích canh tác vốn đã ít, đất lại nhiễm phèn, nguồn nước chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn. Theo người dân, khi triều cường dâng cao hoặc mưa bão ập về, nước mặn tràn vào ruộng, khiến lúa bị hư hại. Có năm, người dân thu hoạch được chút lúa, nhưng khi mưa bão, lũ lụt xảy ra, công sức cả vụ có thể mất trắng.

ẢNH: HỮU TÚ

"Năm nào thuận lợi lắm thì thu được bao rưỡi, hai bao lúa một sào. Còn gặp năm bão lũ như vừa rồi thì coi như mất trắng, gặt về chỉ vỏn vẹn được thúng lúa lép. Ruộng phèn chua, nước mặn chát nên nhiều gia đình đành ngậm ngùi bỏ hoang chứ không kham nổi chi phí phân thuốc", ông Ước nói.

Theo ông Ước, địa hình doi đất thấp khiến Tân Hòa thường chịu ảnh hưởng khi mưa bão đổ bộ. Năm ngoái, nước lũ dâng cao, chòi nhỏ của gia đình bên đầm gần như bị nhấn chìm, nhiều đồ đạc bị cuốn trôi.

Ông cùng vợ đưa mẹ già lên ghe nhỏ, gom những thứ còn sót lại rồi sơ tán đến nơi an toàn. Khi nước rút, cả gia đình trở về dọn dẹp và tiếp tục cuộc sống thường ngày.

ẢNH: HỮU TÚ

"Cuộc sống bên sông nước cũng bấp bênh lắm, có mưa bão thì mình phải chủ động sơ tán trước. Sau khi nước rút, mình trở về rồi dọn dẹp. Như tôi là lao động chính trong nhà, sáng tranh thủ bủa lưới kiếm cá bán kiếm tiền trang trải, cũng chỉ đủ sống qua ngày thôi", ông Ước chia sẻ.

Với gia đình ông, đánh bắt thủy sản không chỉ là công việc quen thuộc mà còn là nguồn thu nhập chính trong bối cảnh ruộng đồng ngày càng khó canh tác.

Giữ làng, giữ sinh kế trên đầm Ô Loan

Ông Nguyễn Thành Cơ, Trưởng thôn Tân Hòa, cho biết toàn thôn hiện có 616 hộ gia đình với khoảng 2.148 nhân khẩu. Trải qua nhiều giai đoạn điều chỉnh địa chính, địa danh Tân Hòa vẫn được giữ nguyên do đáp ứng các tiêu chuẩn về quy mô dân số và diện tích.

ẢNH: HỮU TÚ

Đa số hộ dân trong thôn sống dựa vào đầm Ô Loan qua nhiều thế hệ, chủ yếu làm nghề đánh bắt, nuôi trồng thủy sản ven đầm hoặc nuôi tôm hùm tại các vùng nuôi lân cận. Trong khi đó, diện tích đất trồng lúa thực tế hiện chỉ còn khoảng 99 ha.

Trước đây, địa phương từng vận động, quy hoạch khu tái định cư nhằm đưa các hộ dân sống bằng nghề chài lưới dọc ven đầm lên bờ an cư. Tuy nhiên, dự án không được triển khai triệt để. Khu vực quy hoạch lại nằm ở vùng trũng thấp, có nguy cơ ngập khi mưa lũ.

Bên cạnh khó khăn về đất sản xuất và thiên tai, những thay đổi của môi trường nước cũng đặt ra thách thức đối với sinh kế người dân. Theo phản ánh của cư dân, nguồn lợi thủy sản tự nhiên như sò huyết, tôm, cua suy giảm, khiến việc khai thác ngày càng khó khăn.

ẢNH: HỮU TÚ

Câu chuyện Tân Hòa không chỉ là chuyện một "ngôi làng cô đơn" nằm biệt lập giữa đầm nước, mà còn là cuộc sống của cộng đồng cư dân đã gắn bó lâu đời với vùng sinh thái đặc trưng này.

Du lịch cộng đồng có thể mở ra hướng đi mới, nhưng để người dân hưởng lợi lâu dài, các hoạt động du lịch cần đi cùng việc bảo vệ cảnh quan, môi trường nước và sinh kế truyền thống.

Bởi với cư dân Tân Hòa, giữ được ngôi làng cũng đồng nghĩa với giữ lại không gian sống mà nhiều thế hệ đã gắn bó.

Danh thắng đầm Ô Loan - Kỳ 2: Những ngọn đèn dầu gọi tôm...