Làng dệt chiếu cói trăm năm bên đầm Ô Loan: Tết nay có gì khác xưa?

Chuyện làng dệt chiếu cói bên đầm Ô Loan

Những ngày cận Tết Bính Ngọ 2026, làng dệt chiếu cói Phú Tân bên đầm Ô Loan (xã Ô Loan, Đắk Lắk; H.Tuy An, Phú Yên cũ) đang bận rộn chuẩn bị số lượng hàng hóa lớn cho thị trường tết sau ảnh hưởng của bão lũ.

Hình thành và phát triển hơn 100 năm qua, nghề dệt chiếu cói gắn bó mật thiết với đời sống cư dân vùng đầm Ô Loan. Mỗi dịp Tết Nguyên đán, nghề truyền thống này mang lại nguồn thu nhập ổn định hơn ngày thường cho nhiều hộ gia đình. Những năm gần đây, làng dệt chiếu cói Phú Tân còn trở thành điểm đến trải nghiệm văn hóa, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước.

ẢNH: HỮU TÚ

Giữa trưa, trong căn nhà nhỏ ven đầm, bà Hồ Thị Sen (62 tuổi) cùng những người hàng xóm vừa thoăn thoắt đưa thoi dệt, vừa rôm rả trò chuyện về cái tết đang đến gần. Bà là một trong số ít người vẫn kiên trì giữ nghề dệt chiếu cói thủ công truyền thống, không sử dụng máy móc.

Theo bà Sen, trước đây người làm chiếu trong làng rất đông, nghề dệt từng là sinh kế chính của nhiều gia đình. Khắp xóm làng vang tiếng khung cửi, người dệt chiếu, người gánh hàng đi buôn, không khí nhộn nhịp quanh năm. Thế nhưng khoảng 3 - 4 năm trở lại đây, số hộ còn bám trụ với khung dệt truyền thống đã giảm đi đáng kể.

ẢNH: HỮU TÚ

"Thuở nhỏ, tôi đã được cha mẹ kể lại nghề dệt chiếu cói đã có từ mấy đời ông bà. Họ gìn giữ nghề rồi truyền lại cho con cháu để kiếm sống và phát triển. Người dệt khung cửi truyền thống đã ít đi, chỉ còn vài người tuổi già sức yếu như chúng tôi vẫn làm để kiếm niềm vui", bà Sen bộc bạch.

Để hoàn thiện một chiếc chiếu cói truyền thống, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Từ trồng cói, bón phân, thu hoạch đến phơi khô đều phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết. Một bó cói tươi nặng khoảng 40 - 50 kg, sau khi phơi khô dưới nắng chỉ còn chừng 7 kg.

Công đoạn phơi cói được xem là vất vả nhất, bởi chỉ cần gặp mưa bất chợt, toàn bộ nguyên liệu có thể hư hỏng.

ẢNH: HỮU TÚ

“Có hôm đang ăn cơm thấy mây đen kéo tới là phải bỏ bát chạy đi cuốn cói. Mưa ướt là mốc đen, mốc trắng liền. Nhiều người phải thức khuya dậy sớm, tranh thủ từng ngày nắng đẹp để phơi cho kịp”, bà Sen kể.

Hiện nay, một số hộ dân tại làng nghề dệt chiếu cói Phú Tân đã sử dụng máy móc, thuê nhân công để sản xuất ra số lượng lớn. Đáng chú ý, chiếu dệt từ máy móc lại có giá cao hơn vài chục nghìn đồng/chiếc so với dệt chiếu truyền thống vì chi phí vận hành.

Vượt qua nước mặn, thiên tai

Dưới cái nắng những ngày cận tết, xưởng sản xuất chiếu cói của anh Nguyễn Cư (44 tuổi) rực rỡ bởi những bó cói nhuộm đủ sắc xanh, đỏ, tím, vàng được phơi xòe hình cánh quạt.

Dẫn chúng tôi đi thăm xưởng, anh Cư cho hay khoảng 15 năm trở lại đây, nhiều hộ gia đình ở làng Phú Tân bắt đầu chuyển sang dệt máy. Nếu trước đây 2 người dệt ròng rã mới được vài tấm chiếu thì nay chỉ cần 1 người đứng máy và cứ 25 phút lại có một sản phẩm hoàn thiện.

ẢNH: HỮU TÚ

Anh Cư chia sẻ, chất lượng chiếu phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nguyên liệu từ đầm Ô Loan hoặc các tỉnh miền Tây Nam bộ. Người dân phải canh thời gian bón phân cho cây cói chừng mực. Nếu bón nhiều phân thì cây mềm hoặc ít phân thì cây cứng. Sợi cói sau khi thu hoạch đạt chất lượng phải chắc thân, không bở, không giòn.

Anh Cư chia sẻ thêm, cây cói chỉ mất 3 tháng canh tác là có thể thu hoạch, nhưng nếu gặp năm nước mặn xâm nhập sâu hoặc lũ lụt ngập quá ngọn cây là coi như trắng tay. Năm nào có lũ lụt, nước từ núi tràn xuống xưởng, người làm phải thức trắng để kê dọn hàng hóa, tránh cho cói bị úng mốc.

Dù thị trường hiện nay đầy rẫy các loại chiếu công nghiệp, chiếu trúc, chiếu nhựa... nhưng xưởng của anh Cư vẫn duy trì việc làm cho khoảng 10 lao động địa phương. Vào mùa cao điểm cận tết, nhân công có mức thu nhập khoảng 200.000 đồng/ngày.

"Thu nhập nghề chiếu giờ cũng bình bình thôi, nhưng là nghề cha ông, mình giữ lại vừa có đồng ra đồng vào, vừa tạo công ăn việc làm cho bà con trong xóm. Vài năm trở lại đây, gia đình tôi cũng hợp tác với các đoàn du khách, mang lại trải nghiệm thực tế hành nghề dệt chiếu cói", anh Cư cho hay.

Khi làng nghề mở cửa làm du lịch

Vài năm trở lại đây, gia đình anh Cư còn kết hợp làm du lịch trải nghiệm làng nghề. Không biển hiệu hoành tráng, không đầu tư rầm rộ, du lịch ở Phú Tân diễn ra tự nhiên như chính đời sống thường nhật của người dân.

Du khách đến đây không chỉ tham quan, chụp ảnh mà còn được trực tiếp cắt cói ngoài đồng, nhuộm màu, thử vận hành máy dệt hay ngồi bên khung cửi truyền thống.

ẢNH: HỮU TÚ

“Du khách thích sự dân dã, chân thật. Có đoàn cứ thong thả đi bộ từ đầu làng vào, xem phơi cói, nhuộm màu rồi chụp ảnh. Thu nhập từ du lịch không lớn nhưng đó là niềm vui, là động lực để mình yêu nghề hơn và xây dựng thương hiệu chiếu cói Phú Tân”, anh Cư bày tỏ.

Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng khung dệt và mùi cói phơi nắng vẫn luôn là một phần không thể thiếu trong cuộc sống người dân bên đầm Ô Loan. Nghề trăm năm ấy không chỉ tạo ra những tấm chiếu phục vụ đời sống, mà còn gìn giữ ký ức văn hóa và bản sắc của một vùng quê đang bền bỉ bước vào mùa tết mới - mùa tết của hy vọng sau bão lũ.