Danh tiếng ảo, hậu quả thật: Cái giá của những giang hồ mạng

Như Thanh Niên thông tin, ngày 11.11, Công an TP.Hà Nội khởi tố Nguyễn Thái Bình (53 tuổi, còn gọi là "Bình trọc") về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự. Đáng chú ý, theo Công an TP.Hà Nội, "Bình trọc" là nhân vật được biết đến trên mạng xã hội từ năm 2017 đến nay, với khoảng 22.000 người theo dõi trên TikTok. Nhiều video của người này xoay quanh chủ đề đạo lý, thu nợ và những quan điểm lệch chuẩn về đạo đức, lối sống.

ẢNH: CÔNG AN CUNG CẤP

Trước đó, ngày 6.11, Nguyễn Tuấn Hiệp, còn gọi là "Hiệp đen”, cùng 13 người liên quan bị Công an TP.HCM khởi tố, bắt tạm giam. Theo thông tin từ cơ quan công an, Hiệp cùng những người thân cận đã dàn dựng nhiều video có nội dung bạo lực, rượt đuổi, giải quyết mâu thuẫn nhằm xây dựng hình ảnh "đại ca", thu hút sự chú ý và tạo thanh thế trên mạng xã hội. Một số người còn tham gia quay video, tung hô Hiệp là "đại ca", "anh hai" để tạo vỏ bọc về quyền lực và số đàn em.

Những vụ việc liên tiếp cho thấy hình tượng giang hồ trên mạng không đơn thuần là câu chuyện về một cá nhân thích thể hiện. Đằng sau đó có thể là quá trình tạo dựng hình ảnh, tổ chức sản xuất nội dung, thu hút người theo dõi và tận dụng sự chú ý để phục vụ những mục đích ngoài đời thực.

Nhiều hệ lụy phía sau danh tiếng ảo

Trao đổi về hiện tượng này, thạc sĩ Trần Xuân Tiến, chuyên gia báo chí - truyền thông, cho rằng sự chuyển biến từ hoạt động bộc phát của cá nhân sang quy trình sản xuất có ê kíp, có kịch bản và quay dựng bài bản là tín hiệu đáng lo ngại đối với môi trường truyền thông số.

Theo ông, khi nội dung bạo lực, lệch chuẩn được đầu tư kỹ thuật, những hành vi vi phạm pháp luật và chuẩn mực xã hội có thể khoác lên lớp vỏ tương tự các sản phẩm giải trí. Điều này khiến ranh giới giữa nội dung sáng tạo và nội dung độc hại trở nên mờ nhạt, góp phần bình thường hóa những hành vi lệch chuẩn.

Một hệ lụy khác là sự thương mại hóa các giá trị lệch chuẩn. Khi ê kíp sản xuất tham gia xây dựng hình tượng giang hồ nhằm thu hút lượt xem, truyền thông số có nguy cơ trở thành công cụ trục lợi bất chấp trách nhiệm xã hội. Những nội dung có giá trị giáo dục, văn hóa tích cực cũng có thể bị lép vế trong cuộc cạnh tranh giành sự chú ý của công chúng.

Khi lượt xem và mức độ nổi tiếng trở thành thước đo duy nhất, người làm nội dung rất dễ bị cuốn vào cuộc cạnh tranh bằng mọi giá. Công chúng cũng có thể hình thành nhận thức sai lệch rằng muốn nổi tiếng phải gây sốc, muốn được chú ý phải tạo tranh cãi hoặc thể hiện những hành vi cực đoan. "Cần phân biệt rõ giữa thành công về mặt lượt xem và thành công về mặt giá trị truyền thông. Một sản phẩm có hàng triệu lượt xem chưa chắc là sản phẩm có ích cho xã hội", ông Tiến nhấn mạnh.

ẢNH: CÔNG AN CUNG CẤP

Ở góc độ tâm lý học, thạc sĩ Hoàng Thị Tố Nhi cảnh báo việc tiếp xúc thường xuyên với những nội dung bạo lực, chửi bới và đe dọa trên mạng xã hội có thể khiến người trẻ dần chai sạn cảm xúc. Khi những hình ảnh bạo lực liên tục xuất hiện, được ngụy trang dưới lớp vỏ giải trí, tấu hài hay những câu chuyện giang hồ, sự phẫn nộ ban đầu có thể chuyển thành tò mò, rồi trở thành thói quen tiếp nhận như một nội dung giải trí thông thường.

Theo bà Nhi, hệ lụy lớn nhất là nguy cơ đảo lộn hệ giá trị, suy giảm niềm tin vào lẽ phải và công lý. Khi cái ác, sự thô bạo và thói côn đồ trở thành hình mẫu được ngưỡng mộ, những chuẩn mực về sự tử tế, tôn trọng và ứng xử văn minh có thể bị bào mòn, ảnh hưởng không chỉ đến sự phát triển nhân cách của người trẻ mà còn đến nền tảng đạo đức của xã hội. Người trẻ có nguy cơ xem sự áp đảo, hung hăng là biểu hiện của sức mạnh, coi nhẹ việc học tập và lao động chân chính.

Cần thay đổi cách tiếp nhận

Theo thạc sĩ Trần Xuân Tiến, nếu chỉ xử lý những cá nhân trực tiếp vi phạm mà không thay đổi cách công chúng tiếp nhận và tiêu thụ nội dung, hiện tượng giang hồ mạng vẫn có nguy cơ tái diễn dưới những hình thức khác.

Bởi những nhân vật cụ thể chỉ là biểu hiện bề nổi của một vấn đề sâu xa hơn: nhu cầu theo dõi nội dung gây tò mò, kích thích cảm xúc và tâm lý đám đông trong môi trường truyền thông số. Khi một nhân vật bị xử lý nhưng cơ chế tạo ra sự nổi tiếng cho hình tượng đó vẫn còn, những người khác hoàn toàn có thể xuất hiện và tiếp tục khai thác công thức tương tự.

Ông Tiến cho rằng công chúng không chỉ là đối tượng tiếp nhận thụ động mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình lan truyền thông tin. Một lượt xem, lượt chia sẻ hay bình luận đều có thể góp phần mở rộng độ phủ của nội dung. Thậm chí, việc lên án một nhân vật nhưng liên tục chia sẻ video, hình ảnh và phát ngôn gây sốc của họ đôi khi vẫn vô tình giúp nhân vật ấy gia tăng sự nổi tiếng.

Để hạn chế tình trạng này, chuyên gia cho rằng cần chuyển từ tư duy chỉ kiểm soát nội dung sang xây dựng năng lực tiếp nhận nội dung cho công chúng. Người dùng, đặc biệt là giới trẻ, cần được trang bị khả năng đánh giá nguồn tin, nhận diện mục đích của người sản xuất và phân biệt hình ảnh được dàn dựng với giá trị thực chất của một con người.

Ở góc độ tâm lý, thạc sĩ Hoàng Thị Tố Nhi nhấn mạnh vai trò của sự kết nối trong gia đình. Cha mẹ cần dành thời gian lắng nghe, đồng hành cùng con, giúp các em biết hoài nghi và chọn lọc thông tin trên mạng thay vì chỉ phản ứng bằng cách trách mắng khi phát hiện con xem nội dung tiêu cực.

Nhà trường cũng cần chú trọng giáo dục kỹ năng số, khả năng chọn lọc thông tin và quản trị cảm xúc, giúp học sinh biết giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại thay vì bạo lực. Về phía xã hội, cần xử lý nghiêm những hành vi vi phạm, nâng cao trách nhiệm của nền tảng và lan tỏa những hình mẫu tích cực được xây dựng từ lao động, tri thức và đóng góp thực chất.