Kỳ thú những cung đèo

Đèo Cả và dấu tích núi Đại Lãnh trên Cửu đỉnh

Hữu Tú
Hữu Tú

Từng được gọi là đèo Hổ Dương hay đèo Cục Kịch, đèo Cả thuộc dãy Đại Lãnh không chỉ nổi tiếng với địa hình hiểm trở mà còn gắn liền với hành trình mở cõi, giữ đất ở phương Nam.

BÍ ẨN THẠCH BI SƠN TRÊN NÚI ĐẠI LÃNH

Nằm trên QL1, đèo Cả vượt qua dãy Đại Lãnh, nơi mạch núi Trường Sơn vươn ra biển. Địa hình hiểm trở từng khiến cung đèo này trở thành trở ngại lớn trên tuyến thiên lý Bắc - Nam. Nơi đây còn có núi Đá Bia, hay Thạch Bi Sơn, gắn với những truyền thuyết về hành trình mở cõi và dấu tích cương vực phương Nam.

Đèo Cả và dấu tích núi Đại Lãnh trên Cửu đỉnh- Ảnh 1.

Di tích thắng cảnh quốc gia núi Đá Bia

ẢNH: HỮU TÚ

Theo Đại Nam nhất thống chí do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn, núi Đại Lãnh nằm ở phía đông phủ Tuy Hòa, là ranh giới giữa Phú Yên (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk) và Khánh Hòa thời bấy giờ. Mạch núi kéo dài từ núi Chúa, phía đông giáp biển, phía nam có khe lớn.

Đèo Cả và dấu tích núi Đại Lãnh trên Cửu đỉnh- Ảnh 2.

Khu vực đèo Cả có địa hình hiểm trở

ẢNH: HỮU TÚ

Năm Minh Mạng thứ 17 (1836), hình tượng núi Đại Lãnh được khắc trên Tuyên Đỉnh, một trong Cửu đỉnh triều Nguyễn hiện đặt tại Đại nội Huế. Bộ Cửu đỉnh thể hiện những hình ảnh tiêu biểu về địa lý, cảnh quan và sản vật của đất nước. Việc Đại Lãnh được lựa chọn khắc trên đỉnh đồng cho thấy vị trí của ngọn núi trong nhận thức địa lý và văn hóa dưới triều Nguyễn. Đến năm Tự Đức thứ sáu (1853), núi Đại Lãnh được đưa vào tự điển của triều đình.

Đèo Cả và dấu tích núi Đại Lãnh trên Cửu đỉnh- Ảnh 3.

Đèo Cả đi qua những ngọn núi hiểm trở

ẢNH: HỮU TÚ

Nổi bật giữa dãy Đại Lãnh là núi Đá Bia cao khoảng 706 m. Trên đỉnh núi có khối đá lớn dựng đứng, cao khoảng 76 m, in hình trên nền sườn núi phủ cây xanh. Tùy góc nhìn, khối đá có hình dáng khác nhau, khi tựa con sư tử nằm, lúc giống người đang ngồi hoặc nhà sư xuống núi.

Trong cuốn Phú Yên miền đất ước vọng, tác giả Trần Huiền Ân đề cập truyền thuyết gắn núi Đá Bia với cuộc chinh phạt Chiêm Thành của vua Lê Thánh Tông năm Hồng Đức thứ 2 (1471). Theo truyền thuyết, sau khi đánh hạ thành Chà Bàn, nhà vua cho quân tiến về phương Nam, đến khu vực Thạch Bi Sơn và sai khắc chữ lên đá để đánh dấu cương vực. Một dị bản cho rằng trên bia chỉ có hai chữ "Hồng Đức", niên hiệu của nhà vua. Câu chuyện này cũng được cho là nguồn gốc tên gọi Đá Bia, hay Thạch Bi Sơn.

Đèo Cả và dấu tích núi Đại Lãnh trên Cửu đỉnh- Ảnh 4.

Vẻ đẹp của đèo Cả

ẢNH: HỮU TÚ

Tuy nhiên, về việc vua Lê Thánh Tông có trực tiếp đến Thạch Bi Sơn hay không, cũng như nội dung chữ khắc được truyền tụng, vẫn còn những ý kiến khác nhau. Một số nghiên cứu sau này đặt vấn đề về tính xác thực của sự kiện nhà vua đến núi và cho khắc bia. Đến nay, chưa có dấu tích văn bia được xác nhận bằng chứng cứ khảo cổ.

Đèo Cả và dấu tích núi Đại Lãnh trên Cửu đỉnh- Ảnh 5.

Núi Đá Bia (xã Hòa Xuân, Đắk Lắk)

ẢNH: HỮU TÚ

Không chỉ gắn với truyền thuyết thời Lê, vùng Đại Lãnh - Đá Bia còn nằm trong không gian lịch sử mở rộng lãnh thổ về phương Nam dưới thời các chúa Nguyễn. Theo Đại Nam thực lục do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn, năm 1611, chúa Nguyễn Hoàng cho lập phủ Phú Yên, gồm 2 huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa. Đến năm 1653, chúa Nguyễn Phúc Tần cho thành lập dinh Thái Khang, gồm 2 phủ Thái Khang và Diên Ninh, trên vùng đất nay thuộc Khánh Hòa. Dãy Đại Lãnh từ đó gắn với địa giới giữa các vùng đất được tổ chức quản lý dưới thời chúa Nguyễn.

Đèo Cả và dấu tích núi Đại Lãnh trên Cửu đỉnh- Ảnh 6.

Đèo Cả nhìn từ trên cao

ẢNH: HỮU TÚ

Năm 2008, núi Đá Bia được Bộ VH-TT-DL xếp hạng danh lam thắng cảnh quốc gia. Ngày nay, khối đá trên đỉnh núi vẫn là hình ảnh tiêu biểu của vùng đất Phú Yên xưa, gợi nhắc những lớp trầm tích lịch sử và truyền thuyết về hành trình mở cõi.

Đèo Cả và dấu tích núi Đại Lãnh trên Cửu đỉnh- Ảnh 7.

Du khách check-in tại khu vực núi Đá Bia

ẢNH: HỮU TÚ

TÊN ĐÈO CẢ CÓ TỪ ĐÂU?

Theo ông Phan Thanh Bình, nhà nghiên cứu lịch sử ở Phú Yên cũ, tên gọi đèo Cả thường được lý giải từ quy mô và địa hình của dãy Đại Lãnh. Trong cách hiểu dân gian, chữ "Cả" mang nghĩa lớn, đứng đầu, gợi đến một con đèo lớn giữa vùng núi non trùng điệp. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ tư liệu để xác định chính xác thời điểm tên đèo Cả xuất hiện cũng như nguồn gốc của tên gọi này.

Đèo Cả và dấu tích núi Đại Lãnh trên Cửu đỉnh- Ảnh 8.

Đường lên núi Đá Bia

ẢNH: HỮU TÚ

Theo thông tin ông Bình cung cấp, khu vực đèo Cả còn gắn với hai tên gọi Hổ Dương và Cục Kịch. Tên Hổ Dương được lý giải từ hình ảnh cọp dữ xuất hiện giữa ban ngày, còn Cục Kịch gợi đến địa hình gập ghềnh, đi lại khó khăn. Những cách giải thích này phản ánh hình dung về vùng núi hoang vu, hiểm trở trong quá khứ. Tuy nhiên, thời điểm xuất hiện và phạm vi sử dụng của từng tên gọi vẫn cần được đối chiếu với thư tịch cổ.

Đèo Cả và dấu tích núi Đại Lãnh trên Cửu đỉnh- Ảnh 9.

Toàn cảnh khu vực núi Đá Bia

ẢNH: HỮU TÚ

Qua nhiều thời kỳ, đèo Cả không chỉ là tuyến đường vượt núi nối Phú Yên và Khánh Hòa mà còn chứng kiến những biến động lịch sử. Tháng 1.1947, nơi đây trở thành một mặt trận quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Pháp.

Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, vùng biển Vũng Rô dưới chân đèo Cả gắn với những chuyến tàu không số vận chuyển vũ khí từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam.

Đèo Cả và dấu tích núi Đại Lãnh trên Cửu đỉnh- Ảnh 10.

Tuyến đường sắt Bắc - Nam dưới chân đèo Cả

ẢNH: HỮU TÚ

Từ cung đèo hiểm trở trên dãy Đại Lãnh đến tuyến giao thông huyết mạch trên QL1 ngày nay, đèo Cả lưu giữ nhiều lớp ký ức về lịch sử vùng đất. Những câu chuyện quanh tên gọi, núi Đá Bia và vùng biển Vũng Rô góp phần tạo nên dấu ấn riêng của cung đèo trên hành trình xuyên Việt. (còn tiếp)

Hầm đèo Cả rút ngắn thời gian qua đèo

Ngày 21.8.2017, hầm đường bộ đèo Cả chính thức thông xe toàn tuyến, mở thêm hướng lưu thông giữa Phú Yên và Khánh Hòa. Nếu trước đây, xe cộ mất khoảng 60 phút để vượt cung đèo Cả dài 21 km trên QL1, nay thời gian di chuyển qua tuyến hầm và đường dẫn còn khoảng 10 phút.

Công trình có tổng mức đầu tư 11.378 tỉ đồng, toàn tuyến dài 13,19 km, gồm hầm đèo Cả dài 4.125 m và hầm Cổ Mã dài 500 m. Đường dẫn được xây dựng theo tiêu chuẩn đường cao tốc, với 4 làn xe cơ giới và 2 làn dừng khẩn cấp.

Công trình do các đơn vị trong nước thiết kế, thi công, hoàn thành sau hơn 6 năm triển khai; góp phần giảm áp lực giao thông trên QL1, rút ngắn thời gian đi lại và nâng cao năng lực lưu thông qua khu vực đèo Cả.

Bạn không thể gửi bình luận liên tục. Xin hãy đợi
60 giây nữa.