Đi vào hang núi để chạm đến 'thiên đường'

Để rồi cánh cửa thế giới nguyên sơ dần mở ra, nơi mỗi hang động mang vẻ đẹp đặc biệt, nơi từng khối nhũ đá triệu năm vẫn cựa mình sinh trưởng, góp phần đưa Quảng Bình trở thành điểm đến hàng đầu của du lịch thám hiểm hang động thế giới.

Thợ săn hang động

Howard Limbert, Trưởng đoàn thám hiểm, Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh (BCRA), dừng lại giữa sườn núi vùng Tân Hóa (Quảng Bình cũ, nay là Quảng Trị), ngẩng nhìn tán cây nơi cửa hang Ươi rung trong gió, nói với tôi: "Cây ở cửa hang có lá lớn hơn bình thường, theo kinh nghiệm của tôi, đây sẽ là một hang lớn". Hơn 30 năm khảo sát hang động ở Quảng Bình khiến ông đọc được ngôn ngữ của núi rừng. Chỉ một luồng gió lạnh thoát ra từ khe đá, một khoảng rừng có những chiếc lá lớn bất thường, hay tiếng nước vọng mơ hồ, cũng đủ để người đàn ông Anh quốc đoán biết phía trước là một hang động đang ẩn mình chờ đợi những bước chân khám phá.

Đó cũng là cách tôi bắt đầu những chuyến đi cùng BCRA. Không phải từ cửa hang, mà từ những lối mòn len sâu trong rừng nguyên sinh. Hành trình thường bắt đầu từ đường Hồ Chí Minh, tiến vào màu xanh thẫm của Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Chiếc máy đo laser trên vai Howard, cuộn giấy tay dùng vẽ bản đồ của Martin Holroyd (chuyên gia lặn thám hiểm hang động)… cùng những ba lô lỉnh kỉnh thiết bị của cả đoàn trở thành hình ảnh quen thuộc. Đi cùng đội săn tìm hang động còn có những người bản địa, họ thuộc từng con suối, từng sườn núi hơn bất cứ tấm bản đồ nào.

Đường rừng Quảng Bình chưa bao giờ dễ chịu. Có hôm trời đứng bóng nhưng dưới tán cây rậm vẫn tối như chiều muộn. Những dốc đá tai mèo dựng nối tiếp nhau khiến đôi chân liên tục căng cứng. Không đếm nổi đã vượt bao con dốc, bao sông suối, chỉ biết khi mồ hôi thấm ướt lưng áo cũng là lúc rừng bắt đầu mở ra những khoảng lặng kỳ diệu.

Trong một lần nghỉ chân bên dòng Rào Thương, hỏi Howard điều gì khiến ông trở lại Quảng Bình nhiều đến vậy, ông cười đáp: "Bởi chúng tôi chỉ mới khám phá ra một phần rất nhỏ những gì đang nằm dưới cánh rừng này".

Câu trả lời ấy đủ để giải thích vì sao từ năm 1990 đến nay, các thành viên BCRA vẫn miệt mài khảo sát từng thung lũng, từng dãy núi đá vôi. Họ không tìm kỷ lục, mà tìm lời giải cho một vùng địa chất đặc biệt của trái đất. Mỗi chuyến khảo sát đều bắt đầu bằng hành trình xuyên rừng, rồi kết thúc bằng hàng nghìn số liệu đo đạc, những bản đồ vẽ tay cùng sự xuất hiện của một hang động mới trên bản đồ thế giới.

Nhờ những thám hiểm bền bỉ ấy, hơn 500 hang động lần lượt được phát hiện và công bố, biến Quảng Bình từ vùng núi đá vôi ít người biết đến trở thành điểm hẹn của giới thám hiểm.

Thế giới ngầm huyền diệu

Từ khoảng cách vài trăm mét, cửa hang Én đã hiện lên như một khoảng tối khổng lồ giữa vách núi. Dòng Rào Thương lặng lẽ chảy đến chân núi rồi bất ngờ mất hút vào lòng hang đen ngòm, để lại trong tôi cảm giác háo hức mà dè dặt, như phân vân trước ranh giới hai cõi nhân gian.

Từng đàn én từ trong lòng hang lao vút ra, tạo thành những dải đen chuyển động giữa nền trời lúc chiều tà, cảnh đẹp và u tịch đến lặng người. Đàn én ấy, từ bao thuở vẫn coi hang Én là nhà, còn con người đến hôm nay mới khám phá ra miền kỳ diệu ở nơi mệnh danh là hang động lớn thứ 3 trên thế giới.

Bên trong hang Én, tiếng chim vọng vào vòm đá hòa cùng tiếng nước dòng Rào Thương tạo nên âm vang khác lạ. Không giống với nhiều hang núi nổi tiếng bởi thạch nhũ, hang Én chinh phục người ta bằng quy mô. Vòm hang cao hơn trăm mét, những bãi cát trắng, hồ nước xanh ngọc và cửa ra mở về phía rừng nguyên sinh tạo thành khung cảnh vừa hùng vĩ vừa khoáng đạt. Đứng giữa khoảng không ấy, con người như chấm nhỏ lặng lẽ ngang công trình thiên nhiên đã mất hàng triệu năm kiến tạo. Từ hang Én, tiếp nối là Sơn Đoòng, hang Va, gần hơn có hang Tối, suối nước mọc, hang Thiên Đường, động Phong Nha… đủ đẹp để níu chân du khách, đủ mênh mang để đến và đi dù nhiều lần vẫn chưa thể khám phá đủ.

Rời Phong Nha, thung lũng Tú Làn vùng Tân Hóa là một điểm son khác trong du lịch hang động Việt. Martin Holroyd, thành viên thám hiểm của BCRA, kể tôi nghe về chuyến thám hiểm đầu tiên của ông ở vùng này gần 20 năm trước, cũng là người thám hiểm hang Tú Làn và công bố năm 2010: "Khi ấy chúng tôi chỉ biết phía dưới những dãy núi này có sông ngầm, không ai hình dung bên trong lại là cả một hệ thống hang động nối tiếp nhau đầy kỳ vĩ".

Tú Làn giống như hai thế giới tồn tại song song. Trên cao, phần hang khô là những hành lang phủ kín măng đá, thạch nhũ và các lớp đá phân tầng như ruộng bậc thang. Phía dưới lại là dòng sông ngầm luồn qua lòng núi, có đoạn sâu đến vài chục mét, có đoạn đổ thành những tầng thác ảo diệu. Càng sâu vào lòng hang, ánh sáng từ cửa hang mờ dần thành chấm sáng mong manh. Cảm giác ấy cho tôi thấy mình đang thực sự bước vào một cuộc thám hiểm.

Cạnh hệ thống Tú Làn là câu chuyện về Kim, du khách người Hà Lan khi lần theo con nước, tìm thấy một hang động chưa từng được ghi nhận. Theo quy ước của BCRA, người đầu tiên phát hiện được đặt tên cho hang. Từ đó, chuỗi hang động Quảng Bình xuất hiện cái tên giản dị: hang Kim.

Khác vẻ đồ sộ của hang Én hay dữ dội của Tú Làn, hang Kim giống cuộc dạo chơi giữa nước và ánh sáng. Chúng tôi bơi theo dòng sông ngầm trong hang, lại lên bờ, len qua những cột thạch nhũ rồi bất ngờ bước vào hố sụt rộng mở, nơi ánh nắng từ rừng già rơi thẳng xuống đáy hang, rung động một cảm xúc choáng ngợp.

Chiều muộn, hành trình khép lại ở hang Rục, nơi cửa hang không quá lớn nhưng bên trong lại cất giữ một vẻ đẹp kín đáo. Dòng nước ngầm hiền hòa, trong xanh qua ánh đèn, dẫn tôi đi giữa những hoa đá, măng đá và thạch nhũ đang tiếp tục sinh trưởng. Ở đoạn hang khô cuối cùng, trên vòm trần, hàng nghìn con dơi khổng lồ treo mình thành từng mảng đen đặc, yên tĩnh đến mức chỉ nghe tiếng nước nhỏ đều xuống nền đá.

Cảm giác như mỗi hang động có linh hồn riêng. Vẻ đẹp không chỉ nằm ở những kỷ lục hay quy mô, mà còn ở cảm giác mỗi lần bước qua cửa hang là thêm lần khám phá một thế giới hoàn toàn khác, nơi thiên nhiên chưa bao giờ lặp lại chính mình.

Những trang sử đá

Đứng trong lòng hang Tiên, Howard Limbert hướng luồng sáng lên vòm trần. Giữa khoảng tối mênh mông, một vòng xoáy khổng lồ hiện ra, đường vân cuộn tròn như dấu cơn gió xoáy bị hóa đá. "Đó là dấu tích của dòng nước", ông nói và cho biết thêm: "Hàng triệu năm trước, cả không gian lòng hang này từng là cửa thoát lũ. Mỗi mùa mưa, nước dâng lên sát trần rồi xoáy liên tục đúng vị trí ấy".

Chỉ một lời giải thích ngắn, cả khoảng không trước mắt bỗng đổi khác. Những gì tưởng như là vệt đá vô tình lại trở thành chứng nhân một thời kỳ địa chất lùi rất xa trong quá khứ. Có lẽ đó là điều thú vị nhất khi đồng hành cùng các nhà thám hiểm của BCRA. Họ không chỉ tìm thấy hang động, mà còn đọc những gì thiên nhiên lưu dấu vào vách đá.

Hang Tiên đẹp theo cách khiến người ta quên mất mình đang đứng giữa một hang đá khổng lồ. Từ cửa hang, những dải thạch nhũ phân tầng uốn lượn nối tiếp nhau như ruộng thang vùng Tây Bắc. Càng đi sâu, không gian mở rộng thành đại sảnh đồ sộ, nơi từng cột đá, từng lớp nhũ vàng óng hiện lên trong ánh đèn như những tác phẩm điêu khắc đậm ngôn ngữ đương đại. Không ít lần tôi dừng lại rất lâu chỉ để ngắm những đường nét mềm mại đến huyền hoặc ấy, bất giác nghĩ đến sự kiên nhẫn của thời gian. Mỗi giọt nước rơi xuống, đọng lại khoáng chất, mỏng đến mức mắt thường không nhận ra, nhưng qua hàng triệu năm đủ sức dựng nên cả "cung điện" trong lòng núi.

Không xa nơi hang Tiên là hang Gió. Nếu không có những khai phá của đội BCRA, có lẽ chẳng ai nghĩ sau khe đá chỉ vừa người chui lọt lại ẩn giấu một khoảng không khổng lồ. Ngay từ cửa hang, những luồng gió lạnh thổi ngược ra ngoài không ngớt, báo hiệu bên dưới là hệ thống hang có lối thông với bên ngoài. Howard cúi xuống chỉ vào những cụm măng đá tua tủa, bảo: "Nhìn hướng chúng mọc là biết gió thổi từ đâu. Cửa ra hang khô Tú Làn cũng có những lớp nhũ đá tương tự".

Quả thật, các khối nhũ ở đây không thẳng đứng như nhiều hang động khác mà nghiêng theo một hướng. Những luồng gió âm thầm uốn nắn từng giọt nước, qua vô số thiên niên kỷ, tạo nên những hình khối khù khoằm đầy man dại. Trên vòm hang, những đường vân đá nhiều màu chạy song song, mềm như nét họa, tạo nên vẻ đẹp vừa hùng vĩ, vừa đầy tính nghệ thuật.

Một hang động ít được biết đến vùng Tân Hóa là hang Ươi, nơi người đi rừng xưa từng truyền tai nhau về những đàn linh trưởng xuất hiện trước cửa hang mỗi sớm. Truyền thuyết ấy đến nay không còn dễ bắt gặp, nhưng sự hoang sơ vẫn còn nguyên. Đường lên hang không có lối, phải cắt rừng mà đi.

Trong lòng hang, Howard cúi xuống nhặt một viên đá tròn nhỏ bằng đầu ngón tay. Ông gọi đó là ngọc động. Tinh thể canxi tích tụ, được thời gian và độ ẩm nuôi dưỡng, gió và không khí bào mòn, chúng nhẵn bóng và tròn như những viên bi. Howard kể rằng rất ít nơi trên thế giới có loại kiến tạo đạt kích thước lớn như ở Quảng Bình. Những Tú Làn, Sơn Đoòng đều có loại ngọc động quý giá này. Chúng được tạo thành khi từng giọt nước giàu khoáng chất rơi xuống, kết tinh, được gió xoay mòn không ngừng qua hàng triệu năm, tạo ra dáng tròn hoàn hảo. Vẻ đẹp kín đáo ấy dễ bị bỏ qua nếu chỉ mải ngước nhìn những mái vòm cao vút.

Rời hang Ươi khi trời đã ngả chiều, tôi nghiệm ra khi được thực địa để cảm câu chuyện của nước, của gió và của thời gian trong hang động Quảng Bình, thực sự là một niềm hạnh phúc. Và với những thành viên BCRA, có lẽ điều đáng quý nhất không phải là chinh phục một hang động, mà là hiểu được vì sao thiên nhiên đã tạo nên nó theo cách ấy. Thế giới dưới lòng đất Quảng Bình hiện lên không chỉ là tập hợp những kỳ quan, mà là cuốn sử sống động vẫn đang được viết tiếp từng ngày, đợi người đời tìm đến, giải mã, chinh phục.