Điện ảnh hư cấu lịch sử đến đâu?

Bộ phim The Assassin(s) lấy vụ ám sát có thật ở Hàn Quốc năm 1974 làm chất liệu cho câu chuyện trinh thám, đồng thời đưa ra những giả thuyết chưa từng được xác lập trong hồ sơ lịch sử. Tranh cãi bùng lên quanh tác phẩm này không dừng lại ở chuyện đúng hay sai, mà chạm đến câu hỏi lớn hơn của điện ảnh: Một nhà làm phim được phép hư cấu lịch sử đến đâu?

Điện ảnh thường không kể lại lịch sử như một cuốn sách giáo khoa. Một sự kiện đời thực khi lên màn ảnh phải đi qua kịch bản, nhân vật, lời thoại và cấu trúc câu chuyện. Những khoảng trống của lịch sử khi đó trở thành mảnh đất màu mỡ cho trí tưởng tượng.

Thế nhưng, chính ở đó lại xuất hiện một ranh giới rất mỏng manh: Đâu là hư cấu nghệ thuật thuần túy, và đâu là những chi tiết dễ khiến khán giả lầm tưởng đó là sự thật? The Assassin(s) của đạo diễn Hur Jin Ho đang là tâm điểm cho tranh cãi đó tại Hàn Quốc.

Ảnh: Chụp màn hình phim The Assassin(s)

Từ vụ án có thật đến kịch bản hư cấu

Ngày 15.8.1974, giữa lễ kỷ niệm Ngày Giải phóng tại Nhà hát Quốc gia ở Seoul, Moon Se Gwang, một người Hàn Quốc sống tại Nhật Bản, đã nổ súng nhằm vào Tổng thống Park Chung Hee. Đệ nhất phu nhân Yuk Young Soo trúng đạn qua đời. Moon sau đó bị bắt, xác định là thủ phạm và nhận án tử hình.

The Assassin(s) lấy sự kiện chấn động này làm điểm xuất phát, nhưng không chọn cách tái dựng lịch sử thuần túy. Theo The Korea Times, bộ phim xây dựng cốt truyện xoay quanh một thám tử và hai nhà báo trên hành trình làm rõ những nghi vấn phía sau vụ nổ súng. Mắt xích quan trọng nhất của phim nằm ở chi tiết: Có sáu tiếng súng vang lên tại buổi lễ nhưng chỉ thu hồi được bốn vỏ đạn. Hai phát súng còn lại đi đâu? Đạo diễn Hur Jin Ho từng giải thích, dấu ngoặc đơn trong tên phim The Assassin(s) cũng gắn liền với bí ẩn trung tâm này.

Trả lời hãng tin Yonhap trước ngày phim ra mắt, đạo diễn Hur Jin Ho khẳng định ba nhân vật chính được xây dựng từ quá trình nghiên cứu tài liệu và các cuộc phỏng vấn thực tế, chứ không mô phỏng chính xác bất kỳ ai ngoài đời. Ông cho biết đã trăn trở với đề tài này suốt hơn một thập niên và nỗ lực duy trì góc nhìn cân bằng khi xử lý một bi kịch mà nhiều người liên quan vẫn còn sống.

The Assassin(s) ngay từ đầu không được giới thiệu như một bộ phim tài liệu lịch sử. Nó là một tác phẩm giật gân (thriller) hư cấu dựa trên sự kiện có thật. Nhưng chính sự lựa chọn đó lại châm ngòi cho những tranh cãi dữ dội.

Sau khi chính thức công chiếu hôm 23.9, các phân cảnh đặt nghi vấn về kẻ giật dây đứng sau vụ nổ súng lập tức trở thành tâm điểm bàn tán. Theo Yonhap, bộ phim gợi mở khả năng Moon Se Gwang không phải là người duy nhất tham gia vụ ám sát. Một số đoạn phim thậm chí còn đặt giả thuyết các cơ quan quyền lực thời bấy giờ có liên quan đến việc lập kế hoạch. Những người phản đối cho rằng cách dàn dựng này rất dễ khiến công chúng hiểu lầm kết luận chính thức về vụ án vẫn còn bỏ ngỏ.

Làn sóng chỉ trích nổi lên mạnh mẽ từ các nghị sĩ thuộc đảng đối lập People Power Party và Quỹ tưởng niệm Tổng thống Park Chung Hee. Họ yêu cầu nhà sản xuất phải công khai xin lỗi và dừng chiếu bộ phim vì cho rằng tác phẩm đã bóp méo bi kịch lịch sử. Một cựu nghị viên Seoul thậm chí còn gửi đơn tố cáo đạo diễn Hur Jin Ho cùng ê-kíp sản xuất lên cảnh sát với cáo buộc đưa thông tin sai lệch.

Trước những phản ứng gay gắt, nhà sản xuất đã nhanh chóng lên tiếng phản bác. Trong tuyên bố phát đi ngày 28.9, Hive Media Corp. khẳng định The Assassin(s) là tác phẩm hư cấu được xây dựng dựa trên việc nghiên cứu kỹ lưỡng các hồ sơ, tài liệu và sách báo công khai về sự kiện năm 1974. Phim kết hợp các sự kiện, nhân vật có thật với các tình huống sáng tạo nhằm tạo ra một câu chuyện điện ảnh hấp dẫn.

Nhà sản xuất nhấn mạnh bộ phim không nhằm xác lập một kết luận lịch sử mới, cũng không có ý định phủ nhận hay bóp méo những sự thật đã được ghi nhận. Ê-kíp cũng chỉ ra rằng phim không chỉ đích danh cá nhân nào là chủ mưu và các tình huống kịch tính hoàn toàn không được trình bày như sự thật lịch sử.

Đó chính là mấu chốt của cuộc tranh luận: Một bộ phim có thể tự nhận mình là hư cấu, nhưng liệu cách kể chuyện có khiến khán giả đón nhận một giả thuyết như thể nó là sự thật ngoài đời?

Khoảng trống lịch sử và góc nhìn điện ảnh

Nhìn từ góc độ văn hóa, đây mới là điểm cốt lõi. Một đạo diễn hoàn toàn có quyền đặt câu hỏi về một sự kiện đã qua. Tuy nhiên, việc một chi tiết trong quá khứ còn gây tranh cãi hay chưa có lời giải thích thỏa đáng không đồng nghĩa với việc một giả thuyết mới nghiễm nhiên trở thành sự thật.

Tờ Chosun Ilbo từng thực hiện bài kiểm chứng riêng đối với các lập luận liên quan đến vụ nổ súng năm 1974, đối chiếu tỉ mỉ các chi tiết trong phim với hồ sơ lịch sử đã được công bố. Ở đây, điện ảnh và lịch sử có phương pháp tiếp cận rất khác nhau. Nhà sử học bắt đầu bằng tư liệu, chứng cứ và sự đối chiếu khắt khe. Trong khi đó, nhà làm phim thường khởi đầu bằng một câu hỏi gợi mở: "Nếu chuyện đó không diễn ra như chúng ta vẫn nghĩ thì sao?".

Câu hỏi ấy có thể tạo ra một bộ phim hấp dẫn. Nhưng câu trả lời trên màn ảnh vẫn chỉ là một cách diễn giải nghệ thuật, trừ khi xuất hiện bằng chứng lịch sử mới xác nhận nó.

Đạo diễn Hur Jin Ho chưa từng phủ nhận tính hư cấu trong tác phẩm của mình. Vị đạo diễn này chia sẻ trên kênh SBS, ông xem bộ phim như một tác phẩm trinh thám giật gân, nhưng muốn mượn câu chuyện của những người làm báo để tái hiện lại bầu không khí của một giai đoạn xã hội cụ thể. Hãng tin Yonhap cũng ghi nhận việc Hur nhấn mạnh mục tiêu giữ góc nhìn trung lập, không biến các nhân vật chính thành bản sao trực tiếp của bất kỳ ai trong vụ án năm 1974.

Thế nhưng, chính việc lựa chọn một bi kịch có thật làm nền cho phim giật gân đã khiến trách nhiệm của người kể chuyện trở nên nặng nề hơn. Một cảnh phim có thể là sáng tạo, một lời thoại có thể được viết thêm, nhưng khi tất cả được đặt cạnh một sự kiện mà hàng triệu người đã biết, khán giả rất dễ bước ra rạp với cảm giác họ vừa được xem một "phiên bản khác của sự thật". Đó chính là vùng xám mà The Assassin(s) đang vướng phải.

Làn sóng tranh cãi nhanh chóng lan rộng ra ngoài phạm vi rạp chiếu. Tờ Korea Herald đưa tin hai nữ diễn viên Lee Young Ae và Kim Go Eun bị phản ứng dữ dội trên mạng xã hội chỉ vì đưa ra những nhận xét tích cực về The Assassin(s) trong một buổi chiếu dành cho khách mời hôm 21.9.

Đến ngày 2.10, tranh cãi đã ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động quảng bá. Theo Yonhap, dàn diễn viên của The Assassin(s) quyết định không tham dự các sự kiện trong khuôn khổ Liên hoan phim quốc tế Busan. Nhà sản xuất Hive Media Corp. cho biết quyết định được đưa ra nhằm đảm bảo an toàn cho khán giả và người tham dự. Các sự kiện giao lưu liên quan đến dàn sao như Yoo Hae Jin, Lee Min Ho, Park Hae Il cùng đạo diễn Hur Jin Ho đều bị hủy bỏ.

Những diễn biến này cho thấy khi một bộ phim lịch sử trở thành tâm điểm tranh cãi, cái giá phải trả có thể vượt xa khuôn khổ một tác phẩm nghệ thuật.

Điện ảnh hoàn toàn có quyền đặt câu hỏi, nhưng khán giả cũng cần biết đó chỉ là một câu hỏi hư cấu. Tự do sáng tạo giúp đạo diễn đào sâu vào những khoảng trống của quá khứ. Tuy nhiên, khi đụng đến một bi kịch có thật, cách đặt vấn đề chính là trách nhiệm của người làm phim. Điện ảnh không phải là môn lịch sử. Thế nhưng phim càng dùng nhiều chất liệu đời thực, người xem càng cần biết rõ đâu là sự thật, đâu là giả thuyết và đâu là chi tiết thêm thắt. Ranh giới đáng nói nhất có lẽ không phải là nhà làm phim được phép tưởng tượng đến đâu, mà là sau khi rời rạp, khán giả có còn phân biệt được đâu là lịch sử thật, đâu là chuyện được dựng lên hay không.