Định danh giá trị sâm Việt: Sự lầm tưởng tai hại!

Sâm Lai Châu (SLC) được phát hiện và nghiên cứu muộn hơn sâm Ngọc Linh (SNL). Vì vậy, số lượng công trình nghiên cứu SLC được công bố ít hơn là điều dễ hiểu. Quan trọng là có thật sự SLC chứa ít hợp chất hơn SNL? Số liệu các nghiên cứu về sâm được công bố còn phụ thuộc thời điểm, mức độ và phương pháp. Nói cách khác, danh mục các hợp chất đã được công bố phản ánh không chỉ bản thân cây sâm mà còn phản ánh chúng ta đã nghiên cứu loại thảo dược quý này như thế nào và ở mức độ nào.

ẢNH: QUANG VIÊN

CÔNG NGHỆ HIỆN ĐẠI ĐANG THAY ĐỔI CÁCH NGHIÊN CỨU

Theo thông tin tại Hội thảo khoa học "Sâm Lai Châu - Tinh hoa đại ngàn Tây Bắc" diễn ra ngày 19-20.9 ở Lai Châu, ngày nay, các kỹ thuật phân tích hiện đại như LC-MS/MS và khối phổ phân giải cao cho phép khảo sát đồng thời nhiều hợp chất trong một mẫu. Dựa trên khối lượng phân tử, đặc điểm phân mảnh, thời gian lưu và thư viện phổ, nhà nghiên cứu có thể nhận diện hoặc chú giải nhiều saponin (hợp chất hữu cơ tự nhiên thuộc nhóm glycoside có trong thực vật - PV) mà không nhất thiết phải phân lập từng hợp chất như phương pháp truyền thống. Điều này mở ra một cách tiếp cận hiệu quả hơn trong nghiên cứu sâm Việt Nam. Thay vì phải phân lập từng hợp chất rồi mới xác định cấu trúc, công nghệ hiện đại cho phép khảo sát nhanh hơn và rộng hơn hồ sơ saponin của mẫu sâm.

Quan trọng hơn, cùng một nền tảng phân tích có thể được sử dụng để nghiên cứu cả SNL và SLC. Khi các mẫu được thu thập, xử lý và phân tích trong những điều kiện tương đồng, có thể so sánh trực tiếp hồ sơ hóa học của 2 loại sâm. Khi đó, câu hỏi không còn là mỗi loại sâm đã từng được phân lập bao nhiêu hợp chất, mà là 2 loại sâm thực sự khác nhau như thế nào về thành phần hóa học. "Từ đếm hợp chất sang so sánh hồ sơ hóa học, sự khác biệt này rất quan trọng", một tiến sĩ ngành dược lý giải.

Nhiều nhà khoa học đồng thuận rằng việc hơn 50 saponin đã được phân lập từ SNL là một thành quả nghiên cứu quan trọng và cần được ghi nhận. Tuy nhiên, con số này không nên được sử dụng như một thước đo đơn giản để kết luận về giá trị hóa học của SNL. Ngược lại, số lượng công bố hiện còn ít hơn của SLC cũng không nên được xem là bằng chứng cho một hồ sơ hóa học kém phong phú hơn. "Không nên lấy số lượng hợp chất đã được công bố làm bảng thành tích để so sánh hai loại sâm", vị tiến sĩ nói trên nhấn mạnh.

ẢNH: SÂM SÂM

Một nghiên cứu đối sánh trực tiếp sẽ có ý nghĩa hơn nhiều: các mẫu SNL và SLC có tính đại diện được thu thập, xử lý và phân tích bằng cùng một nền tảng LC-MS/MS. Khi đó, nhà nghiên cứu có thể khảo sát sự hiện diện và phân bố của các nhóm saponin, đồng thời xác định những đặc điểm hóa học có khả năng phân biệt hai nhóm mẫu. Đây là cách tiếp cận cho phép chuyển từ câu hỏi: "Loại sâm nào có nhiều chất hơn?", sang câu hỏi khoa học quan trọng hơn: "Hai thứ sâm có hồ sơ hóa học khác nhau như thế nào?".

VÀI CHỈ SỐ KHÔNG THỂ ĐẠI DIỆN CHO CẢ MỘT LOẠI SÂM

Cũng theo nhiều nhà khoa học, việc lấy hàm lượng một vài ginsenoside (nhóm hợp chất saponin triterpenoid đặc biệt - PV) hoặc saponin làm căn cứ để kết luận loại sâm nào có giá trị cao hơn cũng phải thận trọng. Hàm lượng một hợp chất có thể thay đổi theo tuổi cây, bộ phận sử dụng, nguồn giống, vùng trồng, điều kiện sinh thái, mùa thu hái, kỹ thuật canh tác cũng như quá trình chế biến và bảo quản. Vì vậy, nếu một mẫu SNL có hàm lượng một hợp chất cao hơn một mẫu SLC, điều đó trước hết chỉ cho thấy sự khác biệt giữa hai mẫu được phân tích. Không thể từ một hoặc vài mẫu riêng lẻ suy rộng thành đặc điểm cố định của toàn bộ loại sâm.

ẢNH: QUANG VIÊN

"Muốn so sánh một cách khoa học, cần có số lượng mẫu đủ lớn và có tính đại diện, được thu thập và xử lý theo những điều kiện tương đồng, sau đó phân tích bằng cùng phương pháp", TS Phạm Quang Tuyến, nhà nghiên cứu sâm Việt Nam tại Viện Nghiên cứu lâm sinh (Bộ NN-MT), nêu quan điểm.

Bên cạnh đó, theo nhiều nhà nghiên cứu sâm Việt Nam, dù khác biệt thành phần hóa học có thể dẫn đến những khác biệt về tác dụng dược lý nhưng tác dụng dược lý của một dược liệu là phạm vi rộng: sự khác biệt có thể rõ ở tác dụng này nhưng không đáng kể ở tác dụng khác. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào một vài khác biệt hóa học hoặc một tác dụng riêng lẻ để kết luận loại sâm nào có giá trị dược lý cao hơn. Ngay cả khi xác định được những khác biệt rõ ràng về thành phần hóa học, cũng chưa thể từ đó kết luận ngay rằng một loại sâm có tác dụng sinh học hoặc giá trị điều trị cao hơn loại còn lại.

ẢNH: QUANG VIÊN

Một dược liệu chứa nhiều thành phần, và tác dụng sinh học có thể liên quan đến sự đóng góp của nhiều hợp chất khác nhau. Vì vậy, sự khác biệt về hàm lượng hoặc sự hiện diện của một nhóm saponin trước hết là một khác biệt về hóa học. Để xác định sự khác biệt đó có ý nghĩa sinh học hay không cần có thêm các nghiên cứu phù hợp về hoạt tính, cơ chế tác dụng và bằng chứng tiền lâm sàng hoặc lâm sàng, tùy theo mục tiêu nghiên cứu. Nói cách khác, từ một con số hóa học đến một kết luận về giá trị dược lý là cả một quá trình nghiên cứu, không phải một phép suy luận trực tiếp.

SNL có lợi thế về lịch sử nghiên cứu lâu dài còn SLC được nghiên cứu muộn hơn và đang có thêm nhiều dữ liệu nhờ sự phát triển của các công nghệ phân tích hiện đại. Hai thực tế này cần được đặt trong đúng bối cảnh.

"Điều khoa học cần làm là xác định một cách có hệ thống hồ sơ hóa học của từng loại sâm, tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt, xác định mức độ ổn định của những khác biệt đó và tiếp tục đánh giá ý nghĩa sinh học của chúng. Với các công nghệ phân tích hiện đại, đặc biệt là LC-MS/MS, việc thực hiện những nghiên cứu đối sánh trực tiếp giữa SNL và SLC ngày càng khả thi", một nhà nghiên cứu sâm Việt Nam cho biết. (còn tiếp)