Giáo dục tăng cường là chính khóa hay dịch vụ?

Câu hỏi càng đáng lưu ý khi Bộ GD-ĐT công bố dự thảo Thông tư quy định về tổ chức các hoạt động giáo dục tăng cường và hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học tại các cơ sở giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên để lấy ý kiến góp ý của các cơ quan, tổ chức, cá nhân.

ẢNH: BẢO VY

Nhiều câu hỏi đặt ra xung quanh dự thảo

Dự thảo còn cho phép nhà trường thu tiền để tổ chức hoạt động này. Nếu là nghĩa vụ học tập, học sinh phải tham gia và ai chịu chi phí? Nếu là dịch vụ, quyền lựa chọn của phụ huynh phải được bảo đảm ra sao?

Dự thảo Thông tư về hoạt động giáo dục tăng cường đang tạo ra một loại hình khá đặc biệt. Nội dung không thuộc Chương trình giáo dục phổ thông nhưng lại được đưa vào kế hoạch giáo dục của nhà trường, tổ chức trong khung thời gian giáo dục, quản lý như hoạt động chính khóa và có thể thu tiền. Đây là nghĩa vụ học tập của học sinh hay một dịch vụ giáo dục mà gia đình có quyền lựa chọn?

Nhu cầu đưa những nội dung mới vào trường học là có thật. Trí tuệ nhân tạo, an toàn không gian mạng, giáo dục tài chính, kỹ năng sinh tồn, phòng tránh xâm hại, STEM, ngoại ngữ hay hướng nghiệp đều cần thiết trong một xã hội thay đổi nhanh. Chương trình chính thức khó có thể cập nhật mọi kiến thức mới ngay lập tức. Vì vậy, việc tạo hành lang pháp lý để nhà trường chủ động tổ chức hoạt động giáo dục bổ trợ là hướng đi có cơ sở. Tuy nhiên điều cần làm rõ không chỉ là học gì mà còn là học với tư cách nào?

Dự thảo phân chia hoạt động trong nhà trường thành 3 nhóm. Hoạt động giáo dục chính khóa là các môn học và hoạt động giáo dục thuộc chương trình do Bộ GD-ĐT ban hành. Hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học được tổ chức ngoài thời gian chính khóa, trên cơ sở tự nguyện đăng ký của học sinh và cha mẹ. Nằm giữa hai nhóm này là hoạt động giáo dục tăng cường.

Theo khoản 2 điều 2 dự thảo, giáo dục tăng cường không thuộc nội dung Chương trình giáo dục phổ thông nhưng được thực hiện trong khung thời gian tổ chức hoạt động giáo dục của nhà trường và được quản lý như hoạt động chính khóa. Khoản 2 điều 3 tiếp tục xác định đây là một bộ phận thuộc kế hoạch giáo dục của nhà trường. Điều 4 quy định hoạt động này được tổ chức trong thời gian thực hiện kế hoạch giáo dục và ưu tiên sử dụng giáo viên, lớp học, phòng thí nghiệm, phòng học bộ môn của trường.

Như vậy, dự thảo đang hình thành một loại hoạt động không phải chính khóa nhưng có nhiều đặc điểm của chính khóa. Nó không thuộc chương trình bắt buộc nhưng được nhà trường đưa vào kế hoạch chung. Nó không được xác định rõ là tự nguyện nhưng lại có thể phát sinh khoản tiền mà phụ huynh phải đóng.

Hai cách hiểu đều khó thuyết phục

Sự lửng lơ này thể hiện rõ nhất khi so sánh cơ chế của hai nhóm hoạt động. Đối với giáo dục theo nhu cầu người học, dự thảo nhiều lần khẳng định nguyên tắc tự nguyện. Học sinh và cha mẹ được đăng ký, lựa chọn nội dung. Hoạt động được tổ chức ngoài thời gian chính khóa. Khoản thu phải có sự đồng thuận của phụ huynh và thực hiện theo nguyên tắc lấy thu bù chi.

Trong khi đó, đối với giáo dục tăng cường, dự thảo không có quy định tương tự. Nhà trường khảo sát nhu cầu, lấy ý kiến các bên liên quan rồi người đứng đầu cơ sở giáo dục phê duyệt kế hoạch. Nhưng khảo sát nhu cầu không đồng nghĩa với việc từng phụ huynh đồng ý cho con tham gia. Lấy ý kiến cũng khác với trao quyền từ chối.

Điểm a khoản 1 điều 11 còn quy định mức thu dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục tăng cường được thực hiện theo quyết định của địa phương. Điều khoản này không kèm nguyên tắc tự nguyện hoặc yêu cầu phải có sự đồng thuận của cha mẹ học sinh. Ngược lại, những điều kiện ấy chỉ xuất hiện tại điểm b dành cho hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học. Cách thiết kế này có thể dẫn tới hai cách hiểu đều khó thuyết phục.

Nếu giáo dục tăng cường là hoạt động bắt buộc, nhà trường có thể xếp vào kế hoạch giáo dục và yêu cầu tất cả học sinh tham gia. Nhưng khi đó, việc thu thêm tiền cần được giải thích chặt chẽ, nhất là trong bối cảnh học sinh phổ thông công lập được miễn học phí.

Còn nếu giáo dục tăng cường là một dịch vụ không bắt buộc thì dự thảo phải xác nhận rõ quyền không tham gia của học sinh. Đồng thời, cần quy định học sinh không đăng ký sẽ học gì, ở đâu và được bảo đảm quyền lợi như thế nào trong khoảng thời gian đó.

Cũng cần nhìn nhận công bằng rằng miễn học phí không đồng nghĩa với miễn mọi khoản thu trong nhà trường. Điều 99 luật Giáo dục hiện hành cho phép thu tiền đối với dịch vụ phục vụ và hỗ trợ hoạt động giáo dục không được ngân sách nhà nước bảo đảm hoặc chưa được cấu thành trong học phí. Vấn đề vì thế không nằm ở việc cứ thu tiền là trái pháp luật. Điều cần xác định là khoản thu ấy dành cho một dịch vụ mà người học tự nguyện sử dụng hay để thực hiện một phần trong kế hoạch giáo dục mà học sinh phải tham gia. Không thể chỉ gọi một hoạt động là "dịch vụ hỗ trợ" để giải quyết câu hỏi về nguồn thu, trong khi cách tổ chức lại khiến học sinh gần như không có khả năng từ chối.

ảnh: PHCC

Những môn liên kết có thể mang tên mới "giáo dục tăng cường"

Ranh giới nội dung cũng chưa thật rõ. Giáo dục tăng cường được dự kiến bao gồm giáo dục pháp luật, đạo đức, thể chất, hướng nghiệp, bảo vệ môi trường, phòng tránh xâm hại, năng lực số, khoa học, tin học và ngoại ngữ. Nhiều nội dung trong số này vốn đã hiện diện ở những mức độ khác nhau trong Chương trình giáo dục phổ thông hoặc thuộc trách nhiệm bảo đảm an toàn và phát triển toàn diện học sinh của nhà trường.

Dự thảo yêu cầu không được trùng lặp với nội dung bắt buộc nhưng chưa đưa ra tiêu chí để phân biệt thế nào là củng cố, mở rộng hợp pháp và thế nào là dạy lại, dạy trước hoặc chuyển một phần trách nhiệm chính khóa thành dịch vụ thu tiền. Nếu ranh giới chỉ phụ thuộc vào tên gọi của chương trình, những môn liên kết từng gây bức xúc hoàn toàn có thể trở lại với tên mới là "giáo dục tăng cường".

Ngay cả cơ chế quyết định mức thu cũng cần được rà soát. Dự thảo nhiều lần dẫn chiếu nghị quyết của HĐND cấp tỉnh. Tuy nhiên khoản 4 điều 99 luật Giáo dục sửa đổi và Nghị định 66/2026/NĐ-CP giao UBND cấp tỉnh quyết định danh mục, mức thu và cơ chế quản lý thu chi đối với dịch vụ phục vụ, hỗ trợ giáo dục thuộc địa phương quản lý. Giải pháp không phải là loại bỏ giáo dục tăng cường. Trường học cần không gian để cập nhật tri thức và tổ chức những hoạt động mà chương trình chung chưa bao quát hết. Nhưng địa vị pháp lý của hoạt động ấy phải rõ ràng.

Nếu một nội dung được xác định là thiết yếu, áp dụng đối với mọi học sinh và được quản lý như chính khóa, Nhà nước cần xác định trách nhiệm bảo đảm kinh phí hoặc ít nhất phải có chính sách miễn, giảm đủ rộng để không biến khả năng chi trả thành điều kiện tiếp cận giáo dục. Nếu đó là dịch vụ giáo dục có thu tiền thì việc tham gia phải dựa trên đăng ký tự nguyện. Nhà trường không được xếp lịch theo cách buộc phụ huynh phải lựa chọn trong thế đã rồi. Học sinh không tham gia phải được bố trí hoạt động thay thế phù hợp, không bị tách biệt, không bị đánh giá bất lợi và không chịu bất kỳ sức ép nào.

Dự thảo cũng cần yêu cầu công khai không chỉ mức thu mà cả dự toán chi phí, nội dung chương trình, đơn vị liên kết, hợp đồng, tiêu chí lựa chọn nhân sự và kết quả đánh giá chất lượng. Có trần thu chưa chắc đã ngăn được lạm thu nếu phụ huynh không có quyền lựa chọn và không biết khoản tiền của mình được sử dụng như thế nào.

Một chính sách giáo dục tốt không thể để phụ huynh phải tự đoán con mình có bắt buộc học hay không và khoản tiền phải đóng là học phí hay giá dịch vụ. Trước khi đưa giáo dục tăng cường vào kế hoạch nhà trường, dự thảo cần xác định dứt khoát đây là nghĩa vụ học tập hay quyền lựa chọn. Bởi một hoạt động không thể vừa được quản lý như chính khóa để bảo đảm sự tham gia, vừa được coi là dịch vụ để thu thêm tiền, trong khi quyền từ chối của người học vẫn còn bỏ ngỏ.