Bỏ hay không một tác phẩm văn học trong nhà trường?

Trần Ngọc Tuấn

Trần Ngọc Tuấn

(Giáo viên Trường THPT Tây Thạnh, TP.HCM)

1 Thanh Niên Online

Hiểu đúng một tác phẩm không phải là dễ dàng, cảm nhận được cái hay của nó càng khó hơn. Một tác phẩm đưa vào nhà trường thì yếu tố tiên quyết là phải đảm bảo tính giáo dục.

Một số tác phẩm đưa vào sách giáo khoa bị nhiều người cho là không nên vì có nhiều yếu tố phản cảm, gây tranh cãi /// Ảnh minh họa: Đào Ngọc Thạch Một số tác phẩm đưa vào sách giáo khoa bị nhiều người cho là không nên vì có nhiều yếu tố phản cảm, gây tranh cãi - Ảnh minh họa: Đào Ngọc Thạch
Một số tác phẩm đưa vào sách giáo khoa bị nhiều người cho là không nên vì có nhiều yếu tố phản cảm, gây tranh cãi
Ảnh minh họa: Đào Ngọc Thạch

Từ trước đến nay có khá nhiều tác phẩm đưa vào sách giáo khoa song bị nhiều người cho là không nên vì có nhiều yếu tố phản cảm, gây tranh cãi. Từ các truyện dân gian như Tấm Cám, Trí khôn của tao đây cho đến các đoạn trích nhạy cảm của Truyện Kiều (Nguyễn Du), tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng… Cách đây khá lâu, có ý kiến của một học sinh lớp 11 cho rằng không nên đưa bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu vào nhà trường vì nhiều từ ngữ cổ khó hiểu, vì đau buồn, vì không hợp thời với các em...

“Tái sinh” tác phẩm văn học: Nhiệm vụ của người dạy

Trong những tình huống này, vai trò người cầm lái - những người biên soạn các câu hỏi hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa, cũng như sự dẫn dắt của giáo viên trực tiếp giảng dạy, nhằm gợi mở để học sinh tìm hiểu tác phẩm theo hướng tích cực, phù hợp với thực tế cuộc sống hiện tại là vô cùng quan trọng.

Có thể nói, cách định hướng để tìm hiểu những giá trị tác phẩm văn học của chúng ta qua bao thập kỷ qua chưa có nhiều đổi mới đột phá. Vì thế khi tìm hiểu tác phẩm, người dạy và người học vẫn bị giới hạn ở các mặt như: chủ nghĩa yêu nước ở đâu, giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo thế nào, bênh vực ai, phê phán gì? Cho nên đa phần các tác phẩm bị “đóng khung” trong một giới hạn tìm hiểu.

Với mọi tác phẩm, ngoài giá trị ổn định có tính bất biến về nội dung và nghệ thuật gắn liền với lịch sử, thời đại thì việc dạy và học văn cần có thêm một nhiệm vụ nữa là: làm sống dậy nó trong lòng người đọc đương đại.

Đi tìm ý nghĩa giáo dục của tác phẩm Chí Phèo

Từ một đứa trẻ bị bỏ rơi từ nhỏ, bị chuyền qua nhiều tay người nuôi, thế mà khi lớn lên, năm 20 tuổi, Chí vẫn lành vững, trong sạch: làm một anh canh điền tốt bụng, ghét cái gian dâm và giàu ước mơ, khát khao hạnh phúc của một mái ấm gia đình. Ngay cả ngày nay, bao số phận không được may mắn như Chí mà có được mấy người trụ vững được tâm hồn thiên lương. Nhiều người khi sa đà vào lối sống trụy lạc thì thường vin vào lẽ nọ lý kia của hoàn cảnh để tìm muôn cách đổ thừa, và cứ thế càng trượt dài hơn. Chí Phèo đã cho họ bài học về nghị lực: phải biết vựợt qua nghịch cảnh để sống đàng hoàng, tử tế!

Vì nhiều lý do đưa đẩy, Chí Phèo bị ghen, vào tù, bị biến chất, bị tha hóa, trở thành kẻ lưu manh, thành con quỷ dữ của cả xã hội. Anh triền miên trong những cơn say, biến dạng cả mặt mày, tăm tối cả linh hồn cho quỷ sứ. Thế nhưng, thử hỏi, có được mấy người như Chí về sự ý thức được hòa nhập với cộng đồng xã hội, khát khao như Chí vì được biết tường tận về nguồn gốc họ hàng của mình từ đâu. Đọc báo ngày nay mà thấy có quá nhiều câu chuyện nhói lòng về nhân tình thế thái, nhức nhối về tình nghĩa phu thê, và tái tê với đạo nhà phụ tử…

Và ngay cả Chí nữa, khi đã thành quỷ, bị tước mất hết quyền làm người lương thiện, từ trong sâu thẳm bản thân, tiếng nói lương tri đã thúc giục anh đi đòi cho được. Đủ thấy rằng khát khao làm người tử tế của Chí là rất lớn.      

Bỏ hay không một tác phẩm văn học trong nhà trường?  - ảnh 2

Học sinh thực hiện hoạt cảnh tác phẩm Chí Phèo trong chương trình học Ảnh: Đào Ngọc Thạch
“Giải mã” sự trả thù của Tấm
Truyện cổ tích Tấm Cám từ lâu đã được đưa vào giảng dạy ở bộ môn ngữ văn lớp 10. Có thể nói, đây được xem là truyện cổ tích thần kỳ hấp dẫn nhất, tiêu biểu nhất trong kho tàng truyện dân gian Việt Nam. Nó được nhiều đối tượng người đọc, người nghe yêu thích từ trước đến nay, nhất là hình tượng nhân vật Tấm. Cô được xem như là biểu tượng của sự hiền thảo, nết na, đảm đang, tháo vát… Tuy nhiên, ở phần cuối của truyện, chi tiết sự trả thù khá man rợ của Tấm với mẹ con Cám đã tạo nên cách nhìn nhận, sự đánh giá khác nhau về tính toàn mỹ của tác phẩm vốn được xem là tuyên ngôn cho lẽ sống của cha ông xưa “cái thiện luôn chiến thắng cái ác”.
Văn bản sách giáo khoa ngữ văn 10 hiện hành chỉ mới dừng lại ở chỗ: Sau khi Cám bị Tấm sai quân lính đào một cái hố và dội nước sôi chết, mụ dì ghẻ thấy vậy cũng lăn đùng ra chết. Bản kể khác của Nguyễn Đổng Chi có thêm phần trả thù khá “quyết liệt” hơn.
Truyện Tấm Cám không phải chỉ thuần túy là truyện cổ tích thuyết minh cho luận đề “ở hiền gặp lành”. Chân lý này chỉ đúng ở phần đầu của truyện. Lúc đó, Tấm hiền lành, chăm chỉ nên được Bụt giúp đỡ. Phần sau của truyện, vai trò của Bụt mờ dần, Tấm phải tự thân biến hóa rất nhiều lần để sống và chống lại mẹ con Cám. Và phải tự bàn tay mình vun đắp lại hạnh phúc với vua qua sự khéo léo từ miếng trầu têm cánh phượng.
Sự vận động của truyện như thế cho thấy quan niệm của dân gian cũng thay đổi theo phần sau. Đó là Tấm không thể “ở hiền” để được “gặp lành” nữa, nếu không muốn mình cứ bị giết và phải biến hóa mãi. Cần phải có một sự kết thúc dứt khoát để đem lại sự công bằng cho Tấm, để thỏa mãn “tâm lý căm giận” của dân gian khi theo dõi câu chuyện. Và cũng để làm rõ một triết lý sống nữa là “ác giả" thì tất sẽ bị "ác báo” ngay chính đối tượng mình gây ra.
Vì thế mà, bài học lương thiện từ “ở hiền gặp lành” đã chuyển đổi sang tầm triết lý mới, hiện đại hơn, trong bối cảnh đấu tranh của xã hội giữa cái thiện và cái ác ngày càng khốc liệt: “Tức nước thì vỡ bờ”, “giun xéo lắm cũng quằn”. Vì vậy mà truyện Tấm Cám đã đem đến một chiêm nghiệm mới có tính tự phản biện sâu sắc trong tư duy biện chứng của dân gian ta: Không cứ phải bao giờ ở hiền cũng được gặp lành, mà phải biết đấu tranh để giành lấy phần thắng cho cái thiện!

Bình luận 1

Gửi bình luận
Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu
  • Tối thiểu 10 chữ
  • Tiếng Việt có dấu
  • Không chứa liên kết
Vũ

Thường thì người ta đi từ xóm lên tỉnh người ta phải đi đường làng, đến xã, đến huyện rồi mới đến đường tỉnh. Nhưng người đề xuất loại bỏ tác phẩm Chí Phèo ra khỏi chương trình giảng dạy ở bậc học phổ thông không khác gì bảo anh đi từ xóm đến tỉnh bằng biện pháp lội ruộng rồi đến thẳng tỉnh lộ và bảo bó ngắn lắm, vừa nhanh vừa rẻ.
Văn học VN giai đoạn 30-45 là đỉnh cao trong lịch sử phát triển của VHVN. Ngay từ bậc học phổ thông, học sinh phải thấy được sự thăng trầm của dân tộc được gắn với văn học như thế nào. Chí Phèo đại diện cho những con người lương thiện nhất trở thành kẻ bất lương nhất; một kẻ say sưa nhất nhưng tỉnh táo nhất; một kẻ đau khổ nhất trong những người đau khổ; kẻ mất mát nhất trong những người bị mất mát. Không phải cái ăn, cái mặc, không phải tù tội, chết chóc mới là đau khổ mà là cái nhân cách con người cứ mài ra mà ăn mới là tột cùng của đau khổ. Và Chí Phèo là đại diện cho những người bất hạnh đó, hơn thế nữa không chỉ có một. Và chỉ có xã hội VN giai đoạn này do 2 kẻ Thực dân – Phong kiến bắt tay nhau làm nên chuyện đó. Nhà Văn Nam Cao giúp chúng ta hiểu thấu nó. Do vậy, ngay từ khi nhận thức mới hình thành, học sinh phổ thông cần phải được biết và quyền đươc biết, được học về điều đó.

VIDEO ĐANG XEM NHIỀU

Đọc thêm