Hai người thầy của Hoàng đế Quang Trung

Hoàng Trọng
Hoàng Trọng
Người dân vùng Bình Định xưa còn lưu truyền chuyện về hai người thầy của Hoàng đế Quang Trung: Đinh Viết Nhưng, thường gọi là ông Chảng và Trương Văn Hiến, còn gọi là thầy giáo Hiến.

Ông Chảng ngang thiên

Theo sách Địa chí Bình Định (tập Lịch sử, NXB Đà Nẵng, 2006), ông Nhưng là người ở thôn Bằng Châu (nay thuộc phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai) nổi tiếng giỏi võ, tính tình ngang bướng, không chịu luồn cúi. Nghe tiếng ông, Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ tìm đến xin học. Ông nhận hai người làm con nuôi, dốc lòng truyền dạy võ nghệ.

Lúc Tây Sơn khởi nghĩa, ông Nhưng ủng hộ nhiều ngựa và quân lương. Sau khi Nguyễn Nhạc xưng vương ở thành Hoàng Đế, ông được phong tước Sanh Sơn bá.

Hai người thầy của Hoàng đế Quang Trung - Ảnh 1.

Tranh minh họa về ông Đinh Viết Nhưng (thường gọi là ông Chảng, người dạy võ cho anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ) trưng bày tại Bảo tàng Quang Trung

ẢNH: HOÀNG TRỌNG

Trong Võ nhân Bình Định (NXB Trẻ, 2001), Quách Tấn và Quách Giao kể rằng tổ tiên họ Đinh để lại di huấn, dặn con cháu không ra làm quan. Vì vậy, khi Nguyễn Nhạc ban chức tước, ông Nhưng nói: "Ông làm vua là làm vua với thiên hạ, chứ với tôi, ông vẫn là con cháu. Con cháu mà ban chức tước cho cha ông thì hơi nghịch, chi bằng để tôi phê rồi ông lục thì hơn...".

Nguyễn Nhạc đồng ý. Ông Nhưng viết bốn câu chữ Nôm, được phiên âm: "Bùng binh chi tướng/Uýnh cướng chi quan/Bộn bàng chi chức/Chảng chảng ngang thiên". Nhà nghiên cứu Đặng Quý Địch dịch nghĩa: "Tướng lớn/Quan to khiến người được phong mừng quýnh lên/Chức nhiều/Chảng ngang hàng với trời".

Mỗi lần vào thăm vua Thái Đức, ông Chảng thường ngồi trên ghế thang do bốn người khiêng. Hai bên là vài chục người cầm cào cỏ, cuốc, thuổng thay cờ biển; hai cây du du, dụng cụ che nắng của nông dân làm đồng ngày trước, được dùng làm lọng. Phía trước và sau có người thổi kèn, đánh trống bằng miệng. Người dân kéo đến xem đông vui như hội. Nguyễn Nhạc kính trọng ông nên không bắt bẻ.

Theo lời truyền trong các nhánh họ Đào ở phường An Nhơn và An Nhơn Đông, tục "Sinh Đào tử Đinh" gắn với câu chuyện về ông Chảng. Người trong họ kể rằng sau khi triều Tây Sơn sụp đổ, con cháu họ Đinh đã đổi sang họ Đào để tránh sự truy xét, trả thù của triều Nguyễn. Vì lo mộ ông bị khai quật, con cháu lập nhiều mộ giả; đến nay, tộc họ không rõ phần mộ thật của ông ở đâu.

Thầy giáo Hiến

Khác với ông Nhưng, Trương Văn Hiến được nhắc trong Địa chí Bình Định và nhiều tài liệu, trong đó có Đại Nam liệt truyện do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn.

Theo Đại Nam liệt truyện (tập 2, Viện Sử học Việt Nam, NXB Thuận Hóa, 2005), ông Hiến từ Đàng Ngoài vào phủ Quy Nhơn để tránh quyền thần Trương Phúc Loan, rồi ở ấp An Thái (nay thuộc tổ dân phố An Thái, phường Bình Định, tỉnh Gia Lai). Ông mở trường dạy cả văn lẫn võ. Nghe tiếng thầy, ông Hồ Phi Phúc đưa ba con là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ đến học.

Hai người thầy của Hoàng đế Quang Trung - Ảnh 2.

Tranh minh họa về lớp học của thầy giáo Hiến ở An Thái được trưng bày tại Bảo tàng Quang Trung

ẢNH: HOÀNG TRỌNG

Theo Địa chí An Nhơn, thầy Trương Văn Hiến rèn dạy học trò cả văn lẫn võ. Ông quan niệm: "Có võ mà không có văn thì thường hay cường bạo; có văn mà không có võ thì thường nhu nhược. Văn võ phải nương nhau thì đạo làm người mới giữ được vững".

Sách cũng đánh giá ông có ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình hình thành tư tưởng và nuôi dưỡng chí hướng của anh em Tây Sơn. Ông vừa dạy văn, dạy võ, vừa truyền thụ kiến thức, mưu lược và tinh thần yêu nước, thương dân.

Cũng theo Địa chí An Nhơn, nhiều học trò của thầy giáo Hiến trở thành tướng lĩnh, quan lại nhà Tây Sơn. Trong số đó có Võ Văn Dũng, Đại đô đốc triều Quang Trung và một trong tứ trụ triều đình thời Cảnh Thịnh; Đặng Văn Long, Đại đô đốc có công đánh giặc Thanh; Phan Văn Lân, Đô đốc có công đánh giặc Thanh; cùng Nguyễn Văn Huấn và Nguyễn Văn Danh ở Quảng Ngãi, những người làm quan triều Tây Sơn và là tác giả bộ sử Tây Sơn thư hùng ký. Trương Văn Đa, con thầy Hiến và con rể Nguyễn Nhạc, là tướng Tây Sơn, từng đánh quân Xiêm và làm trấn thủ Gia Định…

Hai người thầy của Hoàng đế Quang Trung - Ảnh 3.

Cây me trước điện thờ Tây Sơn tam kiệt, tương truyền có từ thời Tây Sơn

ẢNH: HOÀNG TRỌNG

Ông Lê Quốc Cường, Chủ tịch UBND phường Bình Định, cho biết nơi ở và dạy học của thầy Hiến còn dấu tích nền móng nhà và giếng nước xây bằng đá ong tại tổ dân phố An Thái. Di tích được UBND tỉnh Bình Định (cũ) công nhận, xếp hạng ngày 1.3.2019. Năm 2022, UBND tỉnh Bình Định phê duyệt quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích Địa điểm nhà thầy Trương Văn Hiến trên khu đất rộng 15.100 m².

Bạn không thể gửi bình luận liên tục. Xin hãy đợi
60 giây nữa.