Minh họa: VĂN NGUYỄN
Có người dán thêm đường link về mối tình đơn phương của nữ sĩ Judith Gautier với vị vua yêu nước trong thời gian ngài bị dẫn độ đến Alger. Tôi cũng đã xem bức tranh Chiều tà của vua Hàm Nghi, được sưu tập từ cuộc đấu giá tại Pháp năm 2010. Vẫn nghĩ đó là bức tranh với khung cảnh thuần Việt, thân thương như tôi từng qua nơi đó, ngắm một lúc rồi lại rời đi trong chiều giữa thung lũng hoang vắng, nắng vàng mênh mang.
Tôi xem kỹ những bức tranh của vua Hàm Nghi hiện có trên mạng, cảm giác nó từng được treo ở trong khách sạn lần đầu ông đến, La Régence là biệt thự Tùng Hiên (Villa des pins). Bao nhiêu năm tiếp cận với một nền văn hóa khác, mọi thứ đều lạ song không lay chuyển được tâm hồn con người ấy giữ lễ nghĩa quê hương. Từ đây tôi không muốn gọi "vua" trang trọng, tôi thích gọi theo cách gần gũi: ông. Đó là cảm nghĩ ban đầu, rồi sau cuộc triển lãm, tôi lại muốn gọi vị vua mình kính trọng bậc nhất của triều Nguyễn này bằng một cái tên khác, cái tên chỉ dành riêng cho tôi: chàng.
Trong không gian tranh với cả trưng bày bút tích, tôi đứng xem rất lâu bài thơ viết tay bằng tiếng Pháp của nữ sĩ Gautier. Gần như tôi thuộc một số câu thơ, nhớ toàn ý bài thơ đó, và tôi vẫn chìm trong ánh sáng cùng sự hồi tưởng về ảo ảnh thời gian, cứ thấy lâng lâng, dội lên một niềm cảm xúc khó tả. Từng câu chữ như có phần tâm hồn của tôi. Điều tôi biết là một người phụ nữ đang đứng bên trái mình, dường như cô ta đồng cảm. Tôi thình lình nhìn qua, gặp mái tóc quăn vàng, người Pháp. Điều lạ lùng nhất, là không hiểu sao tôi cảm giác đó là nữ sĩ Gautier. Chưa hề nói chuyện, chúng tôi nhìn được nỗi niềm bên trong của nhau với những câu thơ ngân lên khôn nguôi: "Tôi vẫn thấy người/Với chiếc khăn voan màu tím thương tang,/Người ngước nhìn tôi với bờ mi đau xé". Tôi hiểu cảm giác yêu cuồng nhiệt đắm say một người mà vẫn tôn trọng quyết định khước từ của họ, cơn đau đó nhói tận đâu duyên kiếp.
Nữ sĩ từng biết đến chàng, sau đó qua sự giới thiệu của một đồng nghiệp, cô đã đến gặp chàng lần duy nhất ở Algérie vào mùa hè năm 1914; đối diện với người mình yêu, làm tăng cảm xúc đến bùng vỡ.
Tôi biết tiếng Pháp còn cô gái bên tôi biết một ít tiếng Việt. Cô là nhân viên của một cơ quan văn hóa Pháp tại Việt Nam. Chúng tôi đã ngồi lại bên góc triển lãm, cầm ly cà phê trong tay và bắt đầu một chặng dài của sự thấu hiểu chân tình. Bây giờ tôi mới biết cô làm việc không xa cơ quan tôi. Cô bảo, một lần ở Pháp dự cuộc đấu giá tranh vua Hàm Nghi, từ đó đến giờ thường đọc sách về ngài.
Tôi nói với cô mình từng tiếp xúc với nhiều văn bản Hán Nôm lưu lạc đó đây, được cơ quan mua, sưu tầm về. Tôi cũng đọc một số văn bản quý hiếm về vua Hàm Nghi mà ít người biết. Chợt tôi nhớ là mình sắp có chuyến cùng cơ quan qua Pháp, đến một thư viện tiếp nhận văn bản về lưu trữ. Cô nói, ồ, rất vui. Nếu cần cô sẽ giúp thông qua người thân ở đó để tôi có thể dễ dàng đến những nơi cần thiết. Mừng hết nói. Từ lâu tôi đang viết một cuốn sách về chàng trong những hạn hẹp mình biết, cảm nhận, thực tế, từ nguồn tư liệu hiếm. Bây giờ là chương sách quan trọng nhất, tôi lần theo dấu ấn chàng đi qua. Tôi mường tượng đến ngôi biệt thự mà chàng và nữ sĩ Judith Gautier ngồi với nhau lần đầu gặp. Tôi tưởng đến ánh mắt si tình, thắm thiết, đầy sự kính ngưỡng biết ơn ấy. Sự biết ơn đã giúp nữ sĩ thấy được một con người khác biệt gặp trong đời; biết ơn cho tâm hồn mình thấm đẫm nỗi thất vọng, niềm đau; cơn nhức nhối của tình yêu là gì.
Không những xem kỹ những bức tranh của chàng, tôi soi kỹ cả bên viền xem có phát hiện gì không; tôi vẫn nghĩ khung cảnh trong tranh sẽ là một nơi mình biết rõ. Rồi bất chợt tôi dừng lại ở bút hiệu của chàng: Tử Xuân. Một người chuyên về tư liệu Hán Nôm, tôi thường để ý đến bất cứ chữ nào lướt qua mắt. Ở bức tranh khác, lại ký là Xuân Tử. Tôi ngạc nhiên, tự hỏi đã có ai băn khoăn về vấn đề này chưa? Tại sao, Xuân Tử và Tử Xuân, hai dòng tên này nghĩa khác nhau. Tôi thử tìm trên mạng, thấy mình quê quê, vì có nhiều người nhắc đến rồi, tuy họ chỉ nói qua rằng có chỗ vua Hàm Nghi ký Xuân Tử, có chỗ ký Tử Xuân. Tôi thì không cho đây là sự thường. Hai dòng tên này, nếu là tiếng Hán thì tùy vào nhầm lẫn cách đọc bên trái qua hay bên phải về, còn nếu viết dọc từ trên xuống thì phải là một; hai cái tên xét về mặt ngữ nghĩa dường như không liên quan gì nhau. Nhiều người trong bài viết nói nhiều về Xuân Tử, họ bảo đó là vua Hàm Nghi muốn nói mình là đứa con của mùa xuân, nhà vua được sinh ra vào mùa xuân. Tôi trao đổi vấn đề này với cô gái, cô ngẫm nghĩ rất lâu và khuyên tôi nên đưa câu chuyện này vào sách.
Tôi khao khát tìm hiểu cho ra Xuân Tử hay Tử Xuân, tại sao lại có hai cái tên khác nhau. Tên hiệu đúng chàng dùng cho mình là gì? Một cái tên còn lại phải chăng là giả, ai đó không hiểu nên ký vào tranh; hay tranh đó cũng giả luôn. Một số nhà nghiên cứu thậm chí thống kê được trong gần ba chục bức tranh của vua Hàm Nghi có bao bức ký tên Xuân Tử, số còn lại là ký Tử Xuân.
Tôi về nhà lật giở nhiều cuốn sách, nhiều trang tư liệu thu thập trước nay, vẫn không tìm ra dấu vết. Thời đại số hóa, AI hay ai đó thường nói theo nhau, không chứng cứ thuyết phục. Tôi sực nhớ đến anh bạn cũng chuyên về Hán Nôm. Hắn với tôi khá thân, hắn còn tán tỉnh tôi mà không chuyển, bởi tôi ngài ngại người cùng ngành, nhất là cái ngưỡng suốt ngày đi tìm kiếm văn bia mồ mả xưa, say mê nghiên cứu. Hắn như nắm được cơ hội tương tác thân thiết với tôi, liền đào xới khắp thư phòng. Đến ngày thứ ba tôi có được điều cần thiết đầu tiên. Hắn còn bảo sẽ viết bài nghiên cứu gửi tạp chí khoa học. Hắn bảo tên gọi Xuân Tử là không hợp lý. Xưa nay người ta vin vào Xuân Tử với nghĩa vua Hàm Nghi là đứa con của mùa xuân. Còn tư liệu hắn tìm cho tôi từ trong cuốn gia phả gốc chính thống của triều Nguyễn, một cuốn thuộc hàng "quốc phả", ghi rõ rằng vua Hàm Nghi sinh vào mùa hạ tháng sáu, đủ bác bỏ tên hiệu Xuân Tử (người sinh vào mùa xuân).
Tôi đọc xong phần tư liệu hắn gửi, ngẩn ngơ tự hỏi sao có người lại giỏi vậy, trong thời gian ngắn đã tìm ra điểm then chốt lâu nay biết bao nhà nói theo cảm tính. Sao mỗi lúc tôi nhờ gì hắn cũng chạy cuống lên như sóc. Rồi tôi mỉm cười, tưởng đến nét mặt của hắn nhìn tôi vui vui tồi tội. Chưa đến độ để nói sâu xa, song tôi nghĩ đã có lúc hắn khác gì tâm trạng nữ sĩ Judith Gautier, đau khi vua Hàm Nghi gác lại một cuộc tình; rồi đau thêm cú động trời khi chàng cưới vợ. Còn tôi thì vẫn để ngỏ, tức hắn chưa đến nỗi đau thấu trời vậy. Đây là hai điều không thể so sánh với nhau, không hiểu sao tôi cứ để dòng suy nghĩ chạy đi như vậy.
Lúc hắn tiếp tục tìm thêm tư liệu xác minh tên hiệu Tử Xuân cho vua Hàm Nghi mới là đúng, tôi cùng cơ quan ra nước ngoài công tác. Tiện thể lần này tôi đến nơi vua Hàm Nghi từng để lại nhiều dấu chân đậm nét. Cầm dòng địa chỉ người thân của cô gái tại cuộc triển lãm, tôi nhắn trước và được hồi đáp nhiệt tình, họ chờ giúp tôi.
Cơ hội tiến gần tôi thêm, hắn lục tung tất cả những gì mót được từ xưa đến nay trong sự nghiệp nghiên cứu. Ngày hôm sau, lúc tôi đang ở Alger, hắn gửi thêm thông tin quan trọng, về tên hiệu của vua Hàm Nghi là Tử Xuân chứ không phải Xuân Tử, nó gắn với tính Hiếu đạo của vị vua với chữ "hiếu đạo" mở rộng đến cả cố hương. Tôi nhìn những chỗ đánh dấu, tô màu, phóng to lên từ trang Hán cổ, thầm cười ngặt nghẽo với hắn. Con người suốt ngày chúi mặt vào những tư liệu khô khan, với cả toàn chữ trên bia mộ, bi ký, di tích, vậy mà lúc chạm đến chữ tình cũng lồng lộn lên đến mức ngây thơ.
Ở trong một khách sạn nhỏ vùng ven, tôi dành nửa buổi chiều ngồi bên cửa sổ nhìn về vùng quê có ánh mặt trời đang xuống. Vùng ánh sáng huyền mị, hồ như thiên nhân đổ bột màu xuống bung lên rực rỡ, nức nở. Tôi cầm trong tay ly rượu vang ướp lạnh, lắc nhẹ, nhấp từng ngụm nhỏ. Không có ai ở lan can những phòng bên kia. Tôi tưởng đến vẻ vui mừng của hắn khi tìm ra tên hiệu của chàng: Tử Xuân. Nhưng tôi vẫn không hiểu sao có những bức tranh khác chàng lại ký Xuân Tử. Điều này khiến tôi nghĩ cần một chứng cứ khác bồi thêm, chẳng hạn "Tử Xuân" được chàng viết trên văn bản.
Đây là lần thứ hai tôi ra nước ngoài tiếp nhận tư liệu gốc Hán Nôm về cho cơ quan. Trong căn phòng nhỏ, nhìn thấy cái bình giả cổ cắm bông cô độc trên bàn rất đẹp, tôi tưởng đến nữ sĩ Judith Gautier ngồi đối diện với chàng. Những món ăn mang dấu ấn của quê hương xứ sở được bày trên tấm vải đỏ, chàng với trang phục áo dài nói tiếng Pháp về văn hóa Việt Nam. Tôi vẫn nghĩ chàng có kể về chuyến rời kinh đầy gian nan ra thành Tân Sở, kể về chiếu Cần Vương, về những người thân tín, về kẻ bội phản. Đến lúc nữ sĩ đưa giấy ra ghi chép thì chàng dừng lại dòng hồi ức, hướng câu chuyện về không gian của những bức tranh.
Đoạn phim ảo giác chạy qua tâm trí tôi tự nhiên như vậy, như chính đó là dòng hồi ức chân thật. Tôi dừng nó bằng một ngụm rượu vang lớn hơn và nhìn về phía hoàng hôn đang xuống, tưởng đến bức Chiều tà của chàng, nhưng đoạn phim vẫn tiếp tục chiếu qua màng não. Cảnh cái đêm chàng bị gọi tên và bắt đi, kết thúc giấc mơ dựng lại cơ đồ tiên đế. Tôi lại tưởng đến nữ sĩ Judith Gautier nhìn chàng mê đắm nhiều hơn là nghe kỹ câu chuyện. Những dòng chữ lại dậy sóng từ vực sâu của tâm hồn vừa mạnh mẽ vừa bi mẫn: "Tình yêu ấy được gửi trọn cho chàng. Dưới ánh mắt thiếp, chàng là vì sao và là loài hoa tích tụ muôn ngàn ánh hào quang...".
Chuyến đến Algérie vào năm 1914 này gần như một lối rẽ vô hình trong tâm hồn nữ sĩ. Vô vàn những câu hỏi giá như đã trở thành những dấu chấm than phóng vào hồn người con gái tài sắc giữa chừng xuân va trúng một con người mạnh mẽ khác thường. Tình yêu đó chỉ là giọt nước mắt trào lên trên sự kính ngưỡng con người thanh tú thư sinh với lòng yêu nước nhuốm hết cả tâm can hình thể.
Tôi lại nghĩ ở hướng khác nữa, bên cạnh con người mà nữ sĩ thấy yên tâm nhất khi ngồi bên cạnh, nàng còn yêu thêm một họa sĩ. Tôi nhìn nhiều lần những bức tranh của chàng, nó thanh thoát nhẹ nhàng ở dạng hội họa không cần cố gắng nhiều về mặt kỹ thuật. Đơn giản là sắc màu giúp chàng thể hiện nỗi nhớ quê thương, vơi đi cơn đau của một người tha hương đau đáu trở về…
Tôi mở tủ lạnh lấy chai rượu vang rót thêm. Có lẽ đây là lần đầu tiên tôi uống một mình và không biết đang bị thôi thúc bởi cảm giác gì. Thực hay mộng. Vẫn là ánh chiều tà, vẫn là không gian những bức tranh hiện lên. Cô gái cùng tôi ở triển lãm vẫn nói gì đó giữa ồn ào tôi không nghe rõ. Hắn lại nhắn tin rù rù, chuyển thêm thông tin quan trọng về tên hiệu của vua Hàm Nghi. Trong lúc tôi vẫn lơ đãng hướng về vầng mặt trời đang xuống rất nhanh. Hắn cũng như cô gái ở triển lãm, ghé tai tôi nói nhỏ một điều gì. Tôi nói giờ chỉ ước hái được trái ô liu từ trong bức tranh kia. Hắn bảo chiều xuống hoang mang rồi, biển cũng gập ghềnh, núi thì vòng vèo, giờ không thể kiếm đâu ra trái ô liu. Với lại, trái ô liu nằm ngay dưới nét tên hiệu của vua Hàm Nghi, lấy đi là mất cả Tử Xuân…
Tôi mở mắt, ánh sáng phía chiều vùng quê xứ này đã lên nước màu xanh thẫm. Mở điện thoại đọc tin của hắn. Rất dài. Bài nghiên cứu hẳn hoi. Hắn tự tiện đề tên tôi đồng tác giả. Tôi bảo, cái này không được nghen, tui đâu có viết gì. Hắn bảo, nhỏ phác thảo ý tưởng, gợi ra đủ điều, công đó còn lớn hơn tui. Lâu lâu hắn lại gọi tôi là "nhỏ", xưng "tui" với tôi. Tôi hơi nhếch miệng để khóe môi sắc sảo. Thì đằng nào tôi cũng sẽ viết chương sách về chàng xoay quanh chuyện này, sẽ có dùng tư liệu của hắn, ngược lại tôi cũng chuyển cho hắn tư liệu quý về vua Hàm Nghi tôi có được. Tôi cũng sẽ viết thêm vào bài viết đồng tác giả này. Nhưng tôi vẫn nói, chỉ chung cái tên lần này thôi nghen. Hắn cười phá lên. Thì… cứ đọc đi đã, mọi chuyện noái sau. Hắn dùng chữ "noái" như là ngọng để chọc cười tôi, thay vì viết đúng "nói".
Trong phòng vẫn tối. Tôi ngồi ngoài lan can đọc bài nghiên cứu của hắn dưới ánh điện đèn đường phả vào. Khá thuyết phục, và nó khiến tôi ngạc nhiên lắm ở một chi tiết. Lẽ ra với chi tiết tìm được này, hắn phải la lên với tôi, nhưng hắn xem như không có gì, giấu vào trong bài viết, tự tôi tìm đến, thấy rồi ngẩn ra. Ồ…
Bức ảnh quá mờ, banh ra ở một góc nhỏ, nó là thật song cần tìm đến nơi để kết thúc mọi nghi vấn về tên hiệu của chàng. Bức ảnh không cho thấy toàn thể ngôi mộ của Judith Gautier nhưng ghi chú là nơi yên nghỉ của nữ sĩ. Bức ảnh chỉ là dòng chữ dọc (không phải viết ngang để rồi nhầm cách đọc từ bên trái hay từ bên phải qua), ảnh là sự phóng to trên một phần bức ảnh ngôi mộ nên mờ, trong đó có "Tử Xuân". Đây là dòng khắc lại từ thủ bút cựu hoàng Hàm Nghi gửi cho Judith Gautier. Đó là một bức thư. Một bức thư với nét chữ của chàng mà người nhận nó hẳn sẽ nghẹn lòng với niềm tôn trọng con người ấy tuyệt cùng.
Tôi dường như đã soi thấy điểm mù nơi tâm thức, vào trong phòng tối om mà không muốn bật điện, ngả xuống giường tận hưởng một chút thư thái. Ngủ vùi và không hề mơ mộng chút nào. Tỉnh dậy mới biết là mình không hề đóng cửa và… vân vân.
Sáng đó trời mưa, bên ngôi mộ nữ sĩ vẫn còn tươi nguyên một tình yêu. Chạm tay vào dòng chữ của vua Hàm Nghi được một người bạn thân khác của vua cho khắc lên mộ Judith Gautier, tôi khóc. Thương Judith Gautier như chính bản thân mình. Thương chàng. Dẫu cho chàng có hiện hữu ngay trước mặt tôi lúc này, dẫu tôi đã cưới một ai đó, tôi vẫn yêu thương cuồng nhiệt như nỗi cô đơn cùng tận của nữ sĩ Judith Gautier.
Bình luận (0)