Khảo cổ học dưới nước không chỉ nhằm 'tìm tàu đắm'

Trinh Nguyễn
Trinh Nguyễn
Còn nhiều khó khăn về cơ chế, nên dù quan trọng, khảo cổ học dưới nước vẫn chưa sải rộng tay bơi lặn được.

Khó khăn ở "vùng biển trọng tâm" miền Trung

Ông Nguyễn Mạnh Thắng (Bảo tàng Lịch sử quốc gia) đã có những trải nghiệm về thuê tàu khảo sát khi đi công tác ở miền Trung, nơi có nhiều tàu đắm. Ông và các đồng nghiệp khảo cổ học dưới nước người Hàn Quốc coi miền Trung là vùng biển trọng tâm của cả hai bên trong lĩnh vực nghiên cứu này. Nhưng những trải nghiệm chung khiến ông và đoàn nước bạn khá vất vả. "Tàu cũng không đúng tàu chuyên dụng đi khảo sát, vì đúng thì đắt quá", ông Thắng nói tại Hội nghị thông báo khảo cổ học 2025 - 2026 vừa qua.

Thậm chí, có nơi còn tình trạng nếu theo tiêu chuẩn quy định thì chỉ có 1 chiếc tàu được cho thuê làm tàu khảo sát, với giá rất cao. Trong khi có những chiếc khác chất lượng tương đương, đoàn khảo sát lại không được thuê.

Khảo cổ học dưới nước không chỉ nhằm 'tìm tàu đắm'- Ảnh 1.

Bảo vật quốc gia chiếc bình gốm có hình thiên nga là hiện vật tìm thấy trên tàu đắm ở Cù Lao Chàm

ẢNH: TL

Tàu không đúng chuyên dụng đã đành, quần áo chuyên dụng lặn cũng khá khó khăn. "Lúc trước phía Hàn Quốc sang mình thuê thì quần áo lặn nặng và không đảm bảo. Đợt vừa rồi họ rút kinh nghiệm mang quần áo lặn sang VN", ông Thắng nhớ lại.

Ông Thắng cũng cho biết: "Có những thủ tục hành chính cực kỳ vất vả trong công việc, gửi hết thủ tục rồi mà không được lặn. Rồi lại phải thuê tàu, phải thương thảo vất vả". Chưa kể, hiện vật cũng có nguy cơ bị vớt trộm, đào phá. Đoàn nghiên cứu của ông đã tiếp xúc những ngư dân "lặn vo cũng 60 - 70 m không cần thiết bị chuyên dụng".

TS Lê Thị Liên (Viện Khảo cổ học) cho biết cùng nghiên cứu khảo cổ học dưới nước nên bà cũng mắc phải những vấn đề này cả chục năm qua. Nhiều năm, bà Liên đã thành "thợ cãi" của các đoàn khảo cổ học dưới nước, cãi nhau để thuê được tàu thuyền với giá hợp lý hơn, để đoàn công tác được làm việc, để có kinh phí học tập…

Khảo cổ học dưới nước không chỉ nhằm 'tìm tàu đắm'- Ảnh 2.

Khảo cổ tàu đắm ở Bình Châu (Quảng Ngãi)

ẢNH: HIỂU CỪ

Khảo cổ học dưới nước cũng có những vấn đề khác về nhân sự. Khi ngành này được lập đơn vị tại Viện Khảo cổ học VN, nay là Trung tâm khảo cổ học dưới nước thuộc Viện Khảo cổ học, nhân sự là những người thuộc các nhánh khảo cổ học khác chuyển sang. Việc đào tạo được tiếp tục, ngay từ việc đầu tiên là đào tạo lặn. Chưa có việc đào tạo "ngược" là lấy những người có chuyên môn lặn rồi đào tạo liên kết để trở thành nhà khảo cổ học dưới nước.

Tầm nhìn và mục tiêu sâu xa của khảo cổ học dưới nước

Theo TS Hà Văn Cẩn (Viện trưởng Viện Khảo cổ): "Một con tàu, con thuyền đắm không chỉ là con tàu, con thuyền với khối hàng hóa, mà còn là chứng tích của mạng lưới giao thương, kỹ thuật hàng hải, quan hệ kinh tế và sự giao lưu giữa các cộng đồng trên biển. Chính sự thay đổi về cách tiếp cận đó đã và đang làm cho khảo cổ học ngày càng có khả năng trả lời những câu hỏi lớn hơn về lịch sử".

TS Cẩn cũng cho rằng khảo cổ học dưới nước là một trong những hướng nghiên cứu ngày càng có vị trí quan trọng. Theo đó, những nghiên cứu về tàu đắm và đồ gốm thương mại trong những năm gần đây cho thấy VN nằm trong một không gian giao thương rộng lớn, kết nối Trung Quốc, Đông Nam Á và các khu vực xa hơn. 

"Vì vậy, khảo cổ học dưới nước không chỉ nhằm "tìm tàu đắm". Mục tiêu sâu xa hơn là khôi phục lịch sử của con người trên biển. Đó là lịch sử của những tuyến đường, cảng thị, những con tàu, những cộng đồng thương nhân, kỹ thuật đóng tàu và những dòng hàng hóa đã vận động qua biển Đông Nam Á", TS Cẩn nói.

Khảo cổ học dưới nước không chỉ nhằm 'tìm tàu đắm'- Ảnh 3.

Chiếc thuyền hai thân cổ ở Bắc Ninh, một phát hiện quan trọng của khảo cổ học dưới nước mới đây

ẢNH: PHẠM TRIỆU

TS Lê Thị Liên cho rằng các chính sách phối hợp đa ngành vô cùng quan trọng. "Như Trung Quốc, họ chọn 700 người từ các cơ quan khác nhau; khi nào có gay cấn ở trên biển thì tất cả tập hợp để phối hợp hành động", TS Liên nói.

TS Đỗ Trường Giang (Phó viện trưởng Viện Khảo cổ học) cho biết các hoạt động hợp tác quốc tế trong khảo cổ học dưới nước hiện vẫn gặp không ít rào cản về cơ chế hành chính. "Tôi đang tham gia Hội đồng cố vấn Chương trình Nghiên cứu biển của Đại học Kyoto (Nhật Bản). Tuy nhiên từ thực tiễn triển khai, việc phối hợp cho các đoàn chuyên gia quốc tế vào khảo sát thực địa tại VN vẫn đối mặt với nhiều thủ tục phức tạp. Đây là vướng mắc lớn cần sớm được tháo gỡ để mở rộng hợp tác quốc tế", TS Giang chia sẻ.

Dù vậy, Viện Khảo cổ học vẫn xác định khảo cổ học biển đảo là định hướng chiến lược trọng tâm trong thời gian tới. Đơn vị đang hoàn thiện để trình cấp có thẩm quyền phê duyệt Đề án khảo cổ học biển đảo quy mô lớn, tập trung vào khu vực biển đảo Đông Bắc và miền Trung. 

Nhấn mạnh tầm quan trọng của nhiệm vụ này, TS Giang khẳng định: "Chúng tôi xác định các kết quả nghiên cứu sẽ đóng góp thiết thực vào việc khẳng định chủ quyền và bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ quốc gia. Đề án quy tụ lực lượng chuyên gia liên ngành cùng sự phối hợp của lực lượng hải quân. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, ngành khảo cổ rất cần cơ chế tháo gỡ khó khăn nội tại, đồng thời hoàn thiện khung phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan chuyên môn và lực lượng chức năng liên quan".

Bạn không thể gửi bình luận liên tục. Xin hãy đợi
60 giây nữa.