Khi nắm đấm được ‘bình thường hóa’

Những bộ phim về giang hồ, bạo lực thu hút người xem nhờ đánh trúng tâm lý tò mò và nhu cầu giải trí. Nhưng khi bạo lực trở thành công cụ câu view, còn hình ảnh giang hồ được tô vẽ như những kẻ nghĩa khí, câu chuyện không còn dừng ở một sản phẩm giải trí. Sự hình thành những nhóm người cùng tham gia sản xuất, diễn xuất và phát tán loại nội dung này đang đặt ra những nguy cơ đáng lo ngại, nhất là với khán giả trẻ.

Từ công thức 'câu view' đến nguy cơ bình thường hóa bạo lực

Theo thạc sĩ Phạm Thị Thanh Tuyền, giáo viên tại Vinschool Grand Park, phim ảnh và các sản phẩm giải trí không phải nguyên nhân duy nhất dẫn đến hành vi bạo lực, nhưng có thể trở thành môi trường tác động nhanh đến nhận thức của giới trẻ. Ở tuổi vị thành niên, khi nhu cầu khẳng định bản thân cao nhưng khả năng đánh giá đầy đủ hậu quả còn hạn chế, việc tiếp xúc thường xuyên với phim giang hồ có thể gây ra những ảnh hưởng đáng lo ngại.

“Nguy hiểm nhất không chỉ dừng ở việc các em bắt chước hành vi đánh nhau ngoài đời, mà là sự bình thường hóa bạo lực. Bạo lực từ chỗ là hành vi lệch chuẩn, vi phạm pháp luật lại dần được tiếp nhận như một lối sống ‘ngầu’, một phương thức nhanh nhất để giải quyết mâu thuẫn. Khi những nhân vật giang hồ được lãng mạn hóa thành những anh hùng nghĩa khí, ranh giới đúng - sai và tinh thần thượng tôn pháp luật trong nhận thức của các em rất dễ bị làm mờ”, bà Tuyền nhận định.

Ở góc độ truyền thông, thạc sĩ Đặng Thị Thu Hường, giảng viên Trường đại học Yersin Đà Lạt, cho rằng sức hút của phim giang hồ đến từ sự tò mò về một thế giới khác. Với phần đông khán giả, đây là một thế giới xa lạ, ít có cơ hội tiếp xúc trong đời sống thường ngày, nên dễ kích thích trí tò mò. Bên cạnh đó, cách kể chuyện với nhịp nhanh, xung đột dồn dập, nhân vật cá tính, thời lượng mỗi tập ngắn và tình tiết bỏ ngỏ ở cuối tập cũng phù hợp với thói quen xem nội dung trên các nền tảng số.

Ảnh: CTV

Những cảnh đánh đấm, đối đầu còn dễ được cắt thành clip ngắn, phát tán trên TikTok, Facebook, YouTube Shorts, thu hút tương tác rồi dẫn người xem trở lại nội dung gốc. Chính cơ chế lan truyền này khiến một cảnh bạo lực có thể vượt khỏi phạm vi của bộ phim, tiếp tục được chia sẻ và tiêu thụ như một nội dung độc lập, tách rời bối cảnh và thông điệp ban đầu.

Tuy nhiên, khi bạo lực trở thành phương tiện thu hút lượt xem, tạo tương tác và khai thác doanh thu quảng cáo, những hệ lụy đối với người tiếp nhận cần được nhìn nhận nghiêm túc. Theo bà Hường, "nếu bạo lực liên tục xuất hiện trong những cảnh quay được dàn dựng bắt mắt, đi kèm nhạc nền tạo cảm giác phấn khích, trong khi nhân vật chính luôn chiến thắng, người xem có thể dần xem việc dùng nắm đấm giải quyết mâu thuẫn là chuyện bình thường, thậm chí đáng ngưỡng mộ".

“Với người trẻ, nhất là tuổi học trò, nguy cơ nằm ở việc thần tượng hóa hình mẫu ‘đại ca’. Các em có thể bắt chước ngôn ngữ, cách hành xử, cách ăn mặc và hiểu sai về khái niệm nghĩa khí. Thêm nữa, nội dung trên mạng không có rào chắn độ tuổi chặt chẽ như rạp chiếu. Trẻ có thể tiếp cận rất dễ qua các clip cắt ngắn mà không có bối cảnh đầy đủ của câu chuyện”, bà Hường phân tích.

Ảnh: Cắt từ clip Phú Lê

Sáng tạo hay cổ súy bạo lực?

Không thể đánh đồng mọi tác phẩm khai thác đề tài giang hồ, tội phạm với nội dung cổ súy bạo lực. Vấn đề nằm ở cách nhà làm phim xây dựng nhân vật, đặt bạo lực trong mạch truyện và thể hiện hậu quả của hành vi. Khi bạo lực được sử dụng như một công cụ kích thích tò mò, tạo cảnh gây sốc để kéo lượt xem và kiếm tiền, ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật với khai thác bạo lực vì mục đích thương mại trở nên đáng quan tâm.

Thạc sĩ Phạm Thị Thanh Tuyền cho rằng không thể phủ nhận hoàn toàn yếu tố bạo lực trong điện ảnh. Ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật và cổ súy bạo lực không đơn thuần nằm ở số lượng cảnh đâm chém hay máu me, mà ở thái độ của nhà làm phim đối với hành vi bạo lực và cách tác phẩm thể hiện tính nhân quả.

Trong một tác phẩm có chủ đích nghệ thuật, bạo lực có thể là phương tiện để phơi bày cái ác, phản ánh bi kịch hoặc cảnh tỉnh con người. Những hành vi ấy cần được đặt trong mối liên hệ với nỗi đau, sự mất mát và cái giá mà nhân vật phải trả. Qua đó, người xem có cơ hội nhận diện hậu quả của bạo lực, thay vì chỉ bị cuốn theo những màn đối đầu.

Ngược lại, sự cổ súy xuất hiện khi bạo lực được biến thành mục đích giải trí thuần túy, được tô vẽ để tạo cảm giác thỏa mãn, trong khi hậu quả tâm lý, xã hội và pháp lý bị xem nhẹ.

“Đó là khi nhà làm phim tô vẽ sao cho ‘đã mắt’, anh hùng hóa kẻ ác nhưng lại phớt lờ hậu quả tâm lý lẫn pháp lý. Khi bạo lực được thỏa mãn mà không gắn liền với sự phản tỉnh, tác phẩm đó đã bước qua ranh giới của sáng tạo để trở thành sự kích động”, bà Tuyền chia sẻ.

Cùng quan điểm, thạc sĩ Đặng Thị Thu Hường cho rằng cần nhìn vào cách tác phẩm đặt bạo lực trong câu chuyện. Một bộ phim nghiêm túc không nhất thiết phải loại bỏ những cảnh bạo lực, nhưng cần cho thấy hậu quả, nỗi đau và sự tha hóa mà bạo lực có thể gây ra. Khi đó, bạo lực phục vụ việc phát triển nhân vật và truyền tải thông điệp, thay vì trở thành yếu tố câu khách độc lập.

“Ngược lại, khi bạo lực bị tách khỏi hậu quả, được dàn dựng như một màn trình diễn, còn nhân vật hung hãn lại được tôn vinh như người hùng, thì tác phẩm đã trượt sang cổ súy”, bà Hường nhận định.

Tuy nhiên, việc nhận diện ranh giới này không thể chỉ dựa vào thông điệp mà nhà sản xuất tự tuyên bố. Cần xem xét cách bộ phim thực sự khắc họa hành vi, hậu quả và vị thế của nhân vật trong toàn bộ câu chuyện; đồng thời đặt nội dung trong bối cảnh phát hành, quảng bá và cách các trích đoạn được lan truyền trên mạng.

Về pháp lý, luật Điện ảnh năm 2022 đã có quy định liên quan đến việc phổ biến phim trên không gian mạng. Dù vậy, sự tồn tại của những sản phẩm mang tính bạo lực, được phát tán rộng rãi trên các nền tảng số vẫn đặt ra yêu cầu phải làm rõ trách nhiệm của các bên liên quan, từ người sản xuất, đơn vị phổ biến đến nền tảng phân phối.

Làm thế nào để vừa bảo đảm không gian sáng tạo, vừa ngăn nội dung bạo lực bị khai thác nhằm câu view, kiếm tiền? Và khi một bộ phim được chia nhỏ, phát tán rộng rãi, vượt khỏi bối cảnh ban đầu, trách nhiệm quản lý cần được xác định ra sao? Đây là những vấn đề không thể chỉ trông chờ vào sự tự giác của người làm nội dung, mà cần được nhìn nhận từ cả góc độ pháp luật, trách nhiệm nền tảng và khả năng bảo vệ người xem, nhất là trẻ vị thành niên. (còn tiếp)