Khi nghệ sĩ quá cố 'sống lại' nhờ AI

Trí tuệ nhân tạo (AI) ngày nay đang mở ra khả năng tái tạo vô tận. Một diễn viên đã qua đời vẫn có thể xuất hiện trong phim mới. Một giọng ca không còn hiện diện vẫn có thể cất lên những ca khúc chưa từng thu âm. Tuy nhiên, đằng sau sự kỳ diệu của kỹ thuật số là những câu hỏi lớn về đạo đức và pháp lý: ai mới thực sự có quyền quyết định người đã khuất tiếp tục "biểu diễn" như thế nào?

Hồi tháng 3.2026, AP đưa tin diễn viên Val Kilmer sẽ xuất hiện trong bộ phim As Deep as the Grave nhờ AI, gần một năm sau khi ông qua đời. Trước đó, Kilmer đã nhận lời tham gia nhưng không thể ghi hình vì sức khỏe suy giảm. Sau khi ông mất vào tháng 4.2025, ê kíp quyết định dùng công nghệ để tái tạo hình ảnh và giọng nói cho vai diễn còn dang dở.

Theo AP, gia đình Kilmer hoàn toàn đồng ý và nhận thù lao. Con gái ông, Mercedes Kilmer, bày tỏ sự ủng hộ. Dù vậy, khi trao đổi với tạp chí Vanity Fair, cô cũng làm rõ một điểm mấu chốt: sự đồng thuận này chỉ dành riêng cho dự án cụ thể ấy, chứ không có nghĩa gia đình sẵn sàng mở cửa cho phép sử dụng hình ảnh cha cô trong bất kỳ tác phẩm nào khác.

Ảnh: AP

Ranh giới mong manh giữa tưởng nhớ và khai thác

Trước khi AI tạo sinh bùng nổ, công nghệ từng đưa nhiều nghệ sĩ quá cố "sống lại" trên sân khấu. Tại lễ hội Coachella năm 2012, hình ảnh rapper Tupac Shakur được dựng lại bằng kỹ thuật số, đứng chung sân khấu với Dr. Dre và Snoop Dogg. Màn trình diễn gây chấn động vì mang lại cảm giác nghệ sĩ qua đời từ năm 1996 đang thực sự hiện diện. Theo CBS News, đây là một hình thức tưởng niệm được thực hiện dưới sự đồng thuận từ phía gia đình.

Thế nhưng, đến năm 2024, câu chuyện lại xoay theo hướng khác. Trong ca khúc Taylor Made Freestyle, rapper Drake đã dùng giọng nói giả lập bằng AI mô phỏng Tupac để công kích đồng nghiệp. Theo tờ The Guardian, đại diện di sản của Tupac đã lập tức gửi thư yêu cầu gỡ bỏ, phản đối kịch liệt việc dùng trái phép hình ảnh và giọng hát của cố rapper. Ca khúc sau đó đã phải gỡ khỏi các nền tảng.

Hai câu chuyện cho thấy một khoảng cách rất xa giữa màn trình diễn nhằm tri ân và hành vi lợi dụng danh tính khi chưa được sự cho phép. Giống thật đến đâu đi nữa, bản sao kỹ thuật số cũng không thể đại diện cho ý chí của người đã khuất.

Câu chuyện này từng có tiền lệ từ những lùm xùm quanh các bản thu âm hậu kỳ. Năm 2010, album Michael ra mắt sau khi Michael Jackson qua đời đã dấy lên tranh cãi về tính xác thực của giọng hát trong các bài như Breaking News hay Monster. Vụ việc kéo theo kiện tụng kéo dài tại Mỹ. Đến năm 2022, Tòa án Tối cao bang California ra phán quyết trong vụ Serova v. Sony Music Entertainment, cho phép người mua album theo đuổi khiếu nại về các tuyên bố thương mại liên quan đến danh tính người hát. Dù không dính dáng đến AI, vụ việc vẫn để lại bài học: công chúng có quyền minh bạch về việc đâu là tác phẩm thực của nghệ sĩ, đâu là sản phẩm được phục dựng sau khi họ đã nằm xuống.

Bài toán pháp lý

Giải quyết vấn đề này chưa bao giờ là chuyện dễ. Quyền lợi của một nghệ sĩ không nằm trọn trong tay gia đình hay người thừa kế. Nó bị chia nhỏ giữa các hãng thu âm, nhà xuất bản, đơn vị quản lý di sản và nhà sản xuất. Quyền đối với bản ghi âm, hình ảnh hay giọng nói cũng có những ranh giới pháp lý hoàn toàn khác nhau.

Chính vì vậy, cái gật đầu của người thân cho một vai diễn điện ảnh không đồng nghĩa với việc nhà sản xuất có quyền đem hình ảnh ấy đi quảng cáo hay đưa vào trò chơi điện tử. Mọi thứ cần phải được rạch ròi: sử dụng trong tác phẩm nào, thời hạn bao lâu, mục đích gì và ai chịu trách nhiệm giám sát nội dung.

Bên cạnh đó là tiếng nói từ chính người nghệ sĩ khi còn sống. Nếu họ từng công khai tuyên bố không muốn hình ảnh của mình bị "biến tấu" sau khi qua đời, liệu sự đồng thuận từ gia đình có đủ sức đè bẹp ý nguyện ấy? Sự gật đầu của người thân rất quan trọng, nhưng không thể xem là sự thay thế tuyệt đối cho tâm nguyện của nghệ sĩ.

Nhận thức được lỗ hổng này, một số nơi bắt đầu siết chặt. Theo trang Digital Democracy, tại Mỹ, bang California thông qua đạo luật AB 1836 vào năm 2024, siết chặt việc dùng bản sao kỹ thuật số giọng nói hoặc hình ảnh của người quá cố trong các tác phẩm nghe nhìn mà không có sự đồng ý hợp lệ.

Tương tự, bang Tennessee cũng ban hành đạo luật ELVIS vào năm 2024, mở rộng phạm vi bảo vệ, đưa giọng nói vào danh mục tài sản được pháp luật bảo hộ trước các hành vi mô phỏng trái phép. Hiệp hội Diễn viên Mỹ (SAG-AFTRA) cũng nhiều lần nhấn mạnh việc sử dụng bản sao kỹ thuật số của diễn viên quá cố phải tuân thủ nghiêm ngặt các thỏa thuận lao động và quy định pháp luật.

Đây cũng mới chỉ là những hàng rào mang tính cục bộ tại Mỹ, chưa thể trở thành chuẩn mực toàn cầu. Trong kỷ nguyên số, khi một sản phẩm AI có thể được tạo ra ở bất cứ đâu và phát tán chớp nhoáng trên mạng internet, việc bảo vệ di sản nghệ thuật vẫn là một hành trình khó khăn và kéo dài.