Kiêng quét nhà, kiêng vay tiền đầu năm: Phong tục tết hay mê tín?

Tết Nguyên đán không chỉ là thời khắc chuyển giao năm cũ - năm mới mà còn là dịp đặc biệt trong đời sống tinh thần của người Việt. Bên cạnh phong tục chúc tết, lì xì, sum họp gia đình, những điều kiêng kỵ ngày tết vẫn được gìn giữ như một cách cầu mong năm mới bình an, thuận lợi.

ẢNH: NHẬT THỊNH

TS Dương Hoàng Lộc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo - Đạo đức, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học quốc gia TP.HCM) cho biết, dù xã hội hiện đại đã thay đổi nhiều, nhưng không ít gia đình vẫn duy trì những điều "có kiêng có lành" trong những ngày đầu xuân.

Dưới đây là những điều kiêng kỵ phổ biến ngày tết theo quan niệm dân gian.

Kiêng quét nhà, đổ rác đầu năm

Một trong những điều kiêng kỵ quen thuộc nhất là không quét nhà, hốt rác trong ngày mùng 1, thậm chí kéo dài đến mùng 3 tết. Người xưa tin rằng tài lộc, may mắn đầu năm sẽ theo vận khí vào nhà. Nếu quét dọn trong những ngày đầu xuân chẳng khác nào "quét" hết lộc ra ngoài.

Vì vậy, nhiều gia đình tranh thủ dọn dẹp sạch sẽ trước đêm giao thừa. Trong trường hợp bắt buộc phải quét nhà, rác thường được gom lại một góc thay vì đem đổ ngay, chờ qua những ngày chính tết mới xử lý.

Kiêng làm vỡ đồ đạc

Chén, bát, ly, tách nếu chẳng may bị rơi vỡ trong ngày tết thường bị xem là điềm báo không may. Quan niệm dân gian cho rằng sự đổ vỡ tượng trưng cho chia ly, rạn nứt tình cảm, công việc trắc trở.

Chính vì vậy, trong những ngày đầu năm, mọi người thường cẩn trọng hơn khi dọn dẹp, bày biện mâm cỗ hoặc tiếp khách. 

ẢNH: NHẬT THỊNH

Kiêng cãi vã, nói điều xui rủi

Tết là dịp sum họp gia đình, khởi đầu cho một năm mới. Theo quan niệm truyền thống, những gì diễn ra trong những ngày đầu năm có thể ảnh hưởng đến cả năm sau đó. Vì thế, nhiều gia đình kiêng nói lời tiêu cực, tránh to tiếng, cãi vã.

Kiêng vay mượn, trả nợ đầu năm

Việc vay tiền, cho vay hoặc trả nợ trong ngày đầu năm cũng nằm trong danh sách kiêng kỵ. Người xưa cho rằng nếu vừa bước sang năm mới đã xuất tiền ra khỏi nhà thì tài lộc sẽ hao hụt, cả năm khó tích lũy.

Kiêng người đang có tang đi chúc tết

Theo phong tục xưa, những gia đình đang có tang hoặc người trong thời gian chịu tang thường hạn chế đi chúc tết. Quan niệm này xuất phát từ niềm tin rằng không khí tang thương có thể làm giảm sự vui tươi của ngày đầu năm.

Kiêng ăn một số món bị xem là "xui"

Ẩm thực ngày tết cũng gắn với nhiều điều kiêng kỵ thú vị. Một số món như thịt chó, thịt vịt, chuối hay trứng vịt lộn bị cho là không phù hợp để ăn vào ngày đầu năm.

Ở miền Nam, từ "chuối" được liên tưởng đến "chúi nhủi", làm ăn không ngẩng đầu lên được. Thịt vịt thường gắn với sự "tan đàn xẻ nghé", còn trứng vịt lộn ở một số nơi bị cho là chưa trọn vẹn, chưa suôn sẻ. Tuy vậy, quan niệm này có sự khác biệt giữa các vùng miền và không phải ai cũng áp dụng.

Kiêng mặc đồ đen, trắng

Trang phục ngày tết thường ưu tiên những gam màu tươi sáng như đỏ, vàng, hồng với ý nghĩa mang lại may mắn, tài lộc. Màu đen và trắng vốn gắn với tang lễ thường được hạn chế trong những ngày đầu năm.

Dù vậy, trong nhịp sống hiện đại, nhiều người trẻ không còn quá khắt khe với quy tắc này, miễn sao trang phục lịch sự, phù hợp hoàn cảnh.

Kiêng xuất hành ngày mùng 5

Theo dân gian, mùng 5 tết được xem là ngày không đẹp để xuất hành, làm việc lớn. Câu truyền miệng "mùng 5, mùng 14, mùng 23 đi chơi còn lỗ nữa là đi buôn" phần nào phản ánh niềm tin này. Vì thế, nhiều người lựa chọn ngày, giờ xuất hành kỹ lưỡng với mong muốn cả năm hanh thông.

Những điều kiêng kỵ ngày tết có phù hợp?

TS Dương Hoàng Lộc cho rằng những điều kiêng kỵ ngày tết phần lớn xuất phát từ mong muốn hướng đến điều tốt đẹp. Tuy nhiên, việc giữ gìn phong tục cũng cần sự linh hoạt. Quan trọng nhất vẫn là tinh thần vui vẻ, đoàn tụ và sẻ chia. 

Thượng tọa Thích Trí Chơn, Phó trưởng ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, viện chủ tu viện Khánh An (phường An Phú Đông, TP.HCM) cho rằng, phần lớn những điều kiêng kỵ, kiêng cữ ngày tết của người Việt xuất phát từ mong muốn hướng thiện, sống chậm lại và nhìn sâu vào chính mình, chứ không nên hiểu theo nghĩa sợ hãi hay mê tín cực đoan.

Thượng tọa phân tích, việc kiêng cãi vã, nói lời xui rủi trong những ngày đầu năm không phải vì sợ "vận đen", mà vì người xưa hiểu rất rõ tâm lý "đầu xuôi đuôi lọt". Có thể rút gọn như sau:

Một năm khởi đầu bằng sự nóng nảy, sân si rất dễ kéo theo chuỗi cảm xúc tiêu cực. Ngược lại, giữ lời nói nhẹ nhàng, sống chậm và cẩn trọng giúp nuôi dưỡng không khí an lành trong gia đình.

Việc kiêng làm vỡ đồ hay kiêng vay mượn đầu năm không phải vì sợ điềm gở, mà mang ý nghĩa nhắc nhở con người sống chánh niệm, có trách nhiệm, biết sắp xếp cuộc sống và tài chính hợp lý để bước vào năm mới trong tâm thế nhẹ nhõm, an yên.

Đáng chú ý, thượng tọa cảnh báo xu hướng biến kiêng kỵ thành mê tín. Theo thượng tọa, nhiều điều kiêng kỵ ngày tết, nếu nhìn sâu, thực chất là những bài học đạo đức giản dị: kiêng sát sinh để nuôi dưỡng lòng thương; kiêng nóng giận để giữ hòa khí; kiêng hình thức phù hoa để sống thật với chính mình.