'Ký ức vụn' về một thời không thể nào quên

Ký ức về ánh sáng nơi đây trong tôi là sự nhặt nhạnh từ những nếp nhăn, những câu chuyện kể từ mỗi duyên lành tôi gặp, phận người tôi nghe.

Đêm. Ban công tầng 15 ở Gò Vấp trước sáp nhập. Sau những phút hàn huyên bên ấm trà sen, chú Tám - bạn chiến đấu của bố tôi - dẫn tôi ra ban công. Chỉ tay xuống mảng đèn vàng quạch hắt lên từ con hẻm ngoằn ngoèo dưới sâu, chú chép miệng:

Cái hồi thập niên 90 á bay, cúp điện luân phiên hoài. Đầu hẻm, nhà ông chủ chành gạo giật máy phát điện. Khói đen ngòm, âm thanh phành phạch, òng ọc suốt ngày, nhức hết cả đầu. Gió tạt cái mùi khét lẹt, khê nồng ấy thốc thẳng vào cuối hẻm - chú Tám hồi tưởng.

Ảnh: EVNHCMC

Chú kể với tôi về cái ngột ngạt quánh đặc trong căn nhà lợp tôn chật chội. Bóng tối đè bẹp mí mắt. Mồ hôi ròng ròng, trơn tuột trên tấm lưng trần, thấm vào mặt chiếu cói rách bươm. Tiếng đập muỗi đen đét. Tiếng lạch cạch của chiếc quạt nan tưa mép trên tay người mẹ rã rời. Nhịp quạt hụt hơi, bất lực.

Từ khuôn viên nhà lầu đầu hẻm, ánh đèn nê ông hắt ra, rạch một lằn sáng xuống mặt nhựa đường lồi lõm, chia con hẻm thành hai nửa: ánh sáng và bóng tối, đầu hẻm và cuối hẻm.

Rồi đến bữa cái xóm này kéo điện vô ráo trọi, dẹp luôn cúp luân phiên... Trời đất ơi, cái máy nổ kia - nó im ắng lạ!

Giọng chú Tám khò khè, hào hứng kể về mấy cột bê tông lầm lũi cắm xuống, về mớ dây đồng giăng vắt vẻo khiến mùi khét lẹt máy phát điện được xóa sổ vĩnh viễn. Đêm thành phố được trả về sự tĩnh tại. Ánh điện vàng vọt len vào từng ngóc ngách lụp xụp, bôi xóa sạch trơn ranh giới giàu nghèo thắp bằng mỡ máy.

Đêm bình đẳng. Sự bình đẳng vĩ đại ấy tươm ra từ mồ hôi chua nồng của những người thợ áo cam lấm bùn hì hục dưới mương nước đọng.

Câu chuyện từ thời 2014

Màn hình điện thoại tôi chợt chớp nháy. Ting ting... App ngân hàng báo trừ tự động tiền điện căn nhà ngoài Bắc. Dãy số hiển thị lạnh ngắt, sạch bong. Dòng điện trôi qua những thuật toán viễn thông mượt mà. Không tiếng động, không mùi vị.

Cái thanh âm điện tử khô khốc ấy bất giác cứa vào dòng hồi tưởng, kéo tôi trượt về khu chung cư Thanh Đa rêu phong năm 2014 - khi tôi ghé thăm bà cô họ.

Hành lang ẩm thấp ngập mùi tỏi phi quá lửa. Cô tôi ho sụ sụ, rịt tay mở cái hộc tủ xước xát, lôi ra xấp biên lai điện cũ mèm. Giấy mủn ra, rộp lên lấm tấm vệt ố vàng.

Cô kể về tiếng gõ cửa bằng khớp ngón tay khô khốc của những người đi thu tiền điện. Lóc cóc. Cửa hé. Một dáng người lầm lũi đứng đó, dưới nách kẹp cuốn sổ da nhăn nhúm, đôi giày bata xỉn màu, lùi lại nửa bước.

Ảnh: EVNHCMC

Cái nhìn của người nhân viên thu tiền điện dõi qua khoảng sân, rồi khựng lại. Vượt qua bờ vai gầy guộc của cô, thấy mâm cơm úp lồng bàn nhựa thủng lỗ chỏng chơ. Chút rau muống luộc thâm xì phơi mình cạnh niêu cá kho trơ mảng cháy đen dưới đáy. Góc hành lang, ông chú tôi nằm co quắp, rên hừ hừ những nhịp đứt quãng - tiếng rên của người mang bạo bệnh.

Tủi nhục bóp nghẹt thanh quản. Chữ "khất" chưa kịp thốt ra khỏi vòm họng của cô, người thợ đã vội cúi mặt. Cây bút bi bấm lạch tạch, giả bộ gạch gạch, xóa xóa gì đó vào mép cuốn sổ da, rồi ngước lên, khẽ gật đầu:

Ráng nghen cô. Tuần sau tui ghé!

Tiếng bước chân quay đi, dội bình bịch xuống nền xi măng, khuất dần sau khúc ngoặt cầu thang tối om.

Cái gõ cửa ngày ấy không mang theo sự thúc bách lạnh lùng của những con số trên mặt công tơ. Nó mang theo lòng trắc ẩn, sự nương nhẹ của những người thợ lấm tấm mồ hôi, biết cách lùi lại một nhịp trước nỗi ngặt nghèo của đồng bào mình giữa những chật vật thị thành.

Màu áo cam vắt ngang qua những thập kỷ vươn mình của thành phố

Những gót giày bata mòn vẹt trên cầu thang chung cư cũ giờ đây đã khuất lấp sau kỷ nguyên của những cú chạm vuốt điện tử. Cuốn sổ thu tiền điện cũng lùi vĩnh viễn vào dĩ vãng. Nhưng lạ thay, cái triết lý "biết lùi lại" ấy của màu áo cam dường như vẫn âm ỉ chảy, vắt ngang qua những thập kỷ vươn mình của thành phố. Từ việc lùi lại để nương nhẹ một bữa cơm nghèo năm nào, họ tiếp tục chọn cách lùi sâu vào bóng tối, để nương nhẹ cho cả một vòm trời.

Mạch ngầm ấy hiển hiện rõ nhất vào cuộc "đại phẫu" ngầm hóa lưới điện lịch sử khắp khu trung tâm hơn một thập kỷ trước. Tôi vẫn nhớ như in một chiều công tác vào năm 2015. Nắng dội thẳng xuống ngã tư Trương Định - Ngô Thời Nhiệm hầm hập. Nhựa đường rịn mồ hôi, rít rắm dính chặt dưới đế giày của tôi.

Chếch bên kia đường, một gốc xà cừ cổ thụ đứng lặng. Quấn lấy nó, đè ụp lên mặt tiền căn biệt thự Pháp cổ là một khối bùng nhùng đen ngòm. Mạng nhện cáp gỉ sét, bám đầy mồ hóng. Chúng quấn xít vào nhau, siết chặt lấy mảng tường vôi vàng ệch tróc lở, bóp nghẹt khoảng không.

Một anh thợ điện vắt vẻo trên rọ cẩu. Cánh tay gân guốc sạm nắng gồng lên. Mồ hôi ướt sũng, dán chặt lớp áo cam vằn vện bùn đất vào mạn sườn. Lưỡi kìm cộng lực hả mỏ.

“Cụp...” - âm thanh kim loại nghiến nát lõi đồng vang lên khô khốc.

“Phịch...” - mớ mạng cáp nặng rớt uỵch xuống lề đường. Bụi mùn cưa, vữa mục bay lầm lên, khét lẹt mùi nhựa.

Khoảng không đột ngột nhẹ bẫng. Cánh cửa thời gian như vừa bị bung khóa. Mảng tường vôi vàng nhăn nheo dường như khẽ cựa mình, thở hắt ra một hơi dài rũ rượi. Lẩn khuất phía sau mớ mạng nhện gỉ sét ấy, từng cánh hoa cúc đắp nổi rêu phong ngơ ngác lộ diện dưới cái nắng rát sạt.

Ảnh: EVNHCMC

Dưới lòng đường, anh thợ áo cam nhảy xuống, quệt vệt mồ hôi tứa bụi đen vắt ngang trán, hì hục cuộn mớ cáp gỉ sét vừa cắt bỏ quăng lên thùng xe tải. Dấu tích của một thời mạng nhện ngổn ngang chính thức bị bóc gỡ. Ngay dưới gót giày anh, những rãnh xẻ dọc lòng đường đã được đặt cáp ngầm, lấp đất và lèn chặt.

Phố xá vẫn rùng rùng vươn lên cao, nhưng dòng điện lại chọn một thế đứng khác: Trút bỏ cái vẻ chằng chịt, giăng mắc bủa vây tầm mắt, tự nguyện thu mình lẩn khuất trong lòng đất sâu.

Tôi ngước mắt nhìn lên vòm xà cừ cổ thụ vừa được cởi trói. Ánh tà dương vàng vọt hắt xiên qua vạt lá, rọi thẳng vào những họa tiết điêu khắc trăm năm tuổi. Rạng rỡ. Thanh tĩnh.

Chiếc rọ cẩu màu cam thu cần lại, chậm chạp quay đầu. Điểm neo màu cam ấy lách qua dòng xe cộ nườm nượp, rồi nhòe dần, nhòe dần vào ráng chiều lung linh.