Lạ kỳ hoa cỏ quanh ta: 'Giấy khai sinh' viết bằng máu

20 con vắt trong một phút, 41 năm chờ một cái tên

Nhà nghiên cứu thực vật Nguyễn Văn Cảnh nửa đùa nửa thật gọi một số loài mình góp phần tìm ra là có "giấy khai sinh viết bằng máu". Có lần, ông bước vào một đám lá mục để chụp hoa. Chỉ khoảng một phút, chụp xong bước ra, ông đếm tới 20 con vắt đang bám hút máu.

ẢNH: NGUYỄN VĂN CẢNH

Tháng 9.2017, trong một chuyến đi Vườn quốc gia Yok Đôn (Đắk Lắk), giữa nền rừng khộp sũng nước và lớp lá tre ẩm đầy vắt, ông bất chợt thấy những đốm xanh lớn nằm sát mặt đất. 

Thoạt nhìn, chúng giống một mảng rêu, tảo hay địa y. Đào thử một cây lên, nhìn củ và rễ bò, ông nhận ra đó thuộc chi lan Thanh thiên quỳ (Nervilia). Nhưng có một điều lạ là chiếc lá úp sát xuống mặt đất, cây lại không có hoa.

Thế là từ tháng 4 đến tháng 6.2018, ông Cảnh trở lại Yok Đôn thêm 3 lần. Lần nào cũng gặp vắt, nhưng vẫn không gặp hoa. Mãi đến tháng 6.2019, hoa mới xuất hiện. Theo ông Cảnh, nhiều loài Thanh thiên quỳ "sống vội lắm", mỗi cây chỉ mọc một cành hoa, có loài chỉ nở trong 1 - 2 ngày.

"Không vào thì không chụp được, mà còn sợ thì mãi sẽ không xong việc. Cứ thấy cây lạ, hoa lạ là tôi lao vào chụp liên tục, quên cả nỗi ngại vắt, rắn", ông Cảnh kể.

Tính từ chuyến đầu tiên, ông Cảnh cho biết phải qua 8 chuyến đi trong khoảng 3 năm mới đi đến kết quả. Năm 2020, loài được công bố với tên Nervilia appressifolia Aver. & V.C. Nguyen - Thanh thiên quỳ lá úp. Chính chiếc lá áp sát mặt đất từng khiến ông dừng chân đã đi vào tên khoa học của loài.

ẢNH: NGUYỄN VĂN CẢNH

Có cây khó đến mức phải may mắn mới tìm thấy, nhưng cũng có cây đã được thu mẫu từ hàng chục năm trước mà khoa học vẫn chưa biết chính xác nó là gì.

Năm 2019, một loài dây leo ở Việt Nam được công bố với cái tên Anadendrum chlorospathum - Thăng mộc mo xanh. Chuyện tưởng chỉ có vậy nếu không xuất hiện một chi tiết lạ: 3 mẫu của chính loài này đã được thu tại K'Bang, Gia Lai từ trước đó… 41 năm. Nếu cây đã được thu từ 1978, vì sao đến 2019 nó mới trở thành "loài mới"?

Câu chuyện phải quay lại K'Bang năm 2017. Lần đó, TS Đinh Quang Diệp (Hội Khoa học kỹ thuật lâm nghiệp Việt Nam) vào rừng cùng một học viên cao học đi thu thập số liệu cho luận văn thạc sĩ. Giữa rừng, người học viên đi cùng bỗng bắt gặp một dây leo nhỏ đang nở hoa. "Thấy nó khá lạ, tôi chụp ảnh và lưu mẫu để về tra cứu", ông Diệp nhớ lại.

Nhiều loài nhìn na ná nhau nên lần gặp đầu tiên chưa thể trả lời đó là cây gì. Vì thế, nhóm phải quay lại khu vực ấy thêm vài lần nữa mới thu đủ thân, lá, hoa và trái. Mẫu cây sau đó được ông Diệp trao đổi với TS Nguyễn Văn Dư (chuyên gia về họ Ráy), rồi Peter Charles Boyce (chuyên gia quốc tế về nhóm thực vật này).

Mẫu vật được đem so với 3 loài có họ hàng gần nhất. Nhóm nghiên cứu cũng xác định 3 mẫu thu từ năm 1978 thuộc chính loài này. Những khác biệt ở cấu trúc lá, hoa, đặc biệt chiếc mo màu xanh bóng, dần hiện rõ. Tên chlorospathum cũng xuất phát từ chính đặc điểm dễ nhận ấy: chiếc mo màu xanh lục.

ẢNH: ĐINH QUANG DIỆP

Tưởng mới hóa cũ, tưởng cũ hóa mới

Mùa khô năm 2021, TS Đinh Quang Diệp cùng một kiểm lâm tên Tuấn đến khu vực thác Kon Bông, còn gọi là thác Ba Tầng (K'Bang, Gia Lai). Ông tình cờ nhìn thấy những bông hoa tím nhạt, nhụy vàng rực mọc sát mặt đất. Ban đầu, ông Diệp cũng nghĩ đó là loài Sơn linh đã có trong tài liệu thực vật Việt Nam.

Tuy vậy, ông vẫn gởi hình ảnh nhờ Che-Wei Lin, chuyên gia về họ Mua kiểm tra. Người này nhận thấy cây giống một số loài ở Thái Lan nhưng có những điểm không khớp. Nhóm tiếp tục đi tìm và thu mẫu trong vài năm.

Từ mấy bông hoa tím tưởng là "đã biết rồi", những khác biệt dần hiện rõ: thân gần vuông, cánh hoa lớn hơn, bao phấn dài hơn một họ hàng gần nhất. Tháng 8.2026, khoảng 5 năm sau lần gặp đầu tiên, cây chính thức có tên Sonerila taynguyenensis - Sơn linh Tây nguyên.

ẢNH: NVCC

ẢNH: ĐINH QUANG DIỆP

Người có kinh nghiệm vẫn có thể mừng hụt. Trong một chuyến thực địa ở Đà Nẵng, khi ngồi thụp xuống xem một cây Cẩm cù, ngay cạnh bàn chân ông Nguyễn Văn Cảnh là một chiếc lá nâu sáng và cành hoa bé xíu màu xanh. Ông suýt giẫm lên nó.

"Có thể là loài mới. Lúc đó tôi hưng phấn rần rần, chụp tới chụp lui", ông Cảnh kể. Nhưng nhìn kỹ cấu tạo hoa, ông thấy không giống nhóm lan Vân diệp như mình nghĩ. Tra cứu tiếp mới biết đó là Tainia cornuta, loài đã được công bố từ năm 2012. Mừng hụt!

ẢNH: NVCC

Đối với nghề tìm loài mới, đôi khi cây đã nằm trong tay nhưng vẫn phải chờ. Năm 2018, trong một chuyến đi rừng ở Lâm Đồng, chủ nhà vườn Lộc Sang (khu vườn hơn 1.000 m² của anh Sang ở Bảo Lộc có vài ngàn loài lan từ phổ thông đến quý hiếm, độc lạ - PV) bắt gặp một khóm lan lạ. Trồng lan từ năm 2008, anh nhận ra thân, lá của cây này khác những loài lan kiếm mình từng biết. Nhưng cây lan lạ chưa có hoa, nên Sang mang về vườn trồng.

Thế là Sang chờ đến mùa hoa. Gần cả năm trời cây mới nở, những cánh hoa dài, xanh nhạt điểm những vạch hồng nâu, hoa khoảng 10 cm - kích thước rất lớn trong nhóm địa lan kiếm. Đúng giai đoạn ấy, ông Nguyễn Văn Cảnh ghé vườn của Sang chơi. Sang kéo ông tới xem cây lan mình đã chờ đợi. Từ bông hoa đó, việc nghiên cứu, mô tả và đối chiếu bắt đầu. Khoảng 5 năm sau lần gặp cây trong rừng, tháng 5.2023, Cymbidium sangii - Kiếm Sang - được công bố là loài mới cho khoa học. Sangii được đặt theo tên Sang.

ẢNH: LỘC SANG

Nhưng không phải loài nào cũng chờ lâu như vậy. Theo Sang, một loài lan khác anh phát hiện là Vanilla baosangii chỉ mất khoảng 2 tháng từ lần gặp đầu tiên đến khi được công bố. Lần này, anh gặp cây đúng lúc nó đang nở hoa, kích thước lớn và những khác biệt cũng hiện ra khá rõ nên việc chụp ảnh, mô tả diễn ra nhanh hơn nhiều.

Một loài mất 5 năm, một loài chỉ khoảng 2 tháng. Khác biệt đôi khi bắt đầu từ một chuyện rất đơn giản: người đi rừng có gặp đúng lúc cây đang nở hoa hay không. "Nhanh bất ngờ và may mắn quá!", Sang nói. (còn tiếp)

ẢNH: LỘC SANG