Mở hành lang pháp lý để y học cổ truyền VN phát triển

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã giao Đảng ủy Bộ Y tế chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan tham mưu trình Chính phủ, Quốc hội hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách về y học cổ truyền (YHCT); xây dựng trình Chính phủ ban hành Chiến lược phát triển YHCT VN đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 (hoàn thành trong năm 2026); đồng thời rà soát, nghiên cứu, đề xuất sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới các văn bản chỉ đạo của Ban Bí thư về lĩnh vực YHCT.

Ảnh: Duy Anh

Theo các chuyên gia, những chỉ đạo, định hướng chính sách nói trên rất cần thiết trong bối cảnh nền YHCT VN đứng trước yêu cầu phải có một hành lang pháp lý đủ đặc thù để bảo tồn tri thức bản địa, đồng thời tạo nền tảng cho việc ứng dụng các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), công nghệ sinh học và xa hơn là công nghệ lượng tử. Đây được xem là điều kiện quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu đưa VN trở thành trung tâm YHCT thông minh của thế giới vào năm 2045.

Cần một luật y, dược cổ truyền riêng 

Trao đổi với PV Báo Thanh Niên, Thầy thuốc nhân dân, GS-TS Trương Việt Bình, Chủ tịch Hội Nam y VN, cho rằng đã đến lúc xây dựng một luật y, dược cổ truyền riêng để tạo nền tảng pháp lý cho sự phát triển lâu dài của ngành. Theo ông, việc thiếu một hành lang pháp lý chuyên biệt khiến nhiều hoạt động của YHCT vẫn phải áp dụng theo tư duy quản lý của y học hiện đại. Điều này tạo ra không ít rào cản trong cấp phép hành nghề, quản lý bài thuốc gia truyền, nghiên cứu, sản xuất dược liệu và phát triển nguồn nhân lực.

GS-TS Trương Việt Bình nhìn nhận YHCT có những đặc thù riêng về phương pháp điều trị, cách sử dụng dược liệu cũng như hệ thống tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Vì vậy, nếu áp dụng máy móc các tiêu chuẩn của Tây y sẽ khó phản ánh đầy đủ giá trị của nền YHCT, thậm chí có nguy cơ làm mai một nhiều bài thuốc và kinh nghiệm quý. Từ thực tiễn đó, Chủ tịch Hội Nam y VN đề xuất xây dựng hệ thống tiêu chuẩn riêng cho YHCT; đồng thời hoàn thiện cơ chế đăng ký linh hoạt đối với bài thuốc gia truyền gắn với bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Ông cũng nhấn mạnh cần phát triển chuỗi cung ứng dược liệu theo vùng sinh thái, phù hợp với đặc tính thổ nhưỡng của từng loài cây thuốc.

Theo ông, việc ban hành luật riêng không đơn thuần là hoàn thiện công tác quản lý mà còn góp phần bảo vệ chủ quyền tri thức, gìn giữ bản sắc của nền y học dân tộc và tạo nền tảng để YHCT phát triển bền vững.

Ảnh: Duy Anh

Đồng quan điểm, TS, lương y Phùng Tuấn Giang, Chủ tịch Viện Nghiên cứu phát triển y dược cổ truyền VN, nhận định dự thảo luật y, dược cổ truyền cần tạo hành lang pháp lý riêng để bảo vệ tri thức bản địa, bài thuốc gia truyền, đồng thời xây dựng cơ chế quản lý phù hợp với đặc thù của y dược cổ truyền thay vì áp dụng máy móc các quy định dành cho tân dược.

Một trong những đề xuất đáng chú ý là xây dựng cơ chế bảo hộ tri thức y dược cổ truyền theo 3 tầng. Trước hết, nhà nước cần kiểm kê, số hóa và lưu giữ các bài thuốc gia truyền, kinh nghiệm chữa bệnh của 54 dân tộc, cây thuốc, làng nghề thuốc và các di sản gắn với danh y VN.

Ở tầng thứ hai, các bài thuốc gia truyền, bí quyết bào chế hoặc phương pháp chữa bệnh dân gian cần được lưu chiểu bảo mật tại cơ quan có thẩm quyền. Hồ sơ sẽ được mã hóa, niêm phong và chỉ sử dụng khi xảy ra tranh chấp, phục vụ thẩm định, cấp phép hoặc nghiên cứu khi có sự đồng ý của chủ sở hữu.

Tầng cuối cùng là khai thác có kiểm soát. Khi bài thuốc, cây thuốc hoặc tri thức bản địa được thương mại hóa, nghiên cứu hay phát triển thành sản phẩm, cần có cơ chế chia sẻ lợi ích cho người nắm giữ tri thức, cộng đồng địa phương và vùng trồng dược liệu.

Các chuyên gia cũng đề xuất luật công nhận nhà thuốc gia truyền nhiều đời, dòng họ làm thuốc, làng nghề thuốc Nam, vườn thuốc cổ truyền và các không gian văn hóa gắn với YHCT là tài sản văn hóa - y học của quốc gia, góp phần gìn giữ di sản và kinh nghiệm chữa bệnh của người Việt.

Bác sĩ Hoàng Văn Sầm, Chủ tịch Viện Y học bản địa VN, cho rằng luật y, dược cổ truyền không nên tách y dược cổ truyền khỏi hệ thống y tế quốc gia, mà phải tạo khung pháp lý phù hợp với bản chất của lĩnh vực này. Nếu giải quyết được các vấn đề về vị trí pháp lý, cơ chế kiểm nghiệm và hệ thống dữ liệu chuyên ngành, luật sẽ góp phần bảo vệ người bệnh, thầy thuốc chân chính, gìn giữ tri thức truyền thống và tạo động lực phát triển bền vững cho YHCT VN.

Hiện đại hóa theo lộ trình linh hoạt

Song song với hoàn thiện thể chế, nhiều chuyên gia cho rằng YHCT cần được hiện đại hóa thông qua ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ trong nghiên cứu, chẩn đoán, điều trị, bào chế và quản lý dược liệu. Theo GS-TS Trương Việt Bình, quá trình hiện đại hóa cần đặt hiệu quả điều trị và lợi ích người bệnh làm trung tâm, tránh xu hướng thương mại hóa hoặc chạy theo lợi nhuận.

Về hoàn thiện pháp luật, ông đề xuất cách làm theo lộ trình "cuốn chiếu": những nội dung đã đủ cơ sở và nhận được sự đồng thuận cao thì luật hóa trước; những vấn đề mới hoặc còn cần kiểm chứng thì có thể triển khai thí điểm hoặc quy định ở cấp nghị định để tiếp tục hoàn thiện trong thực tiễn.

Riêng với bài thuốc gia truyền, ông cho rằng cơ quan quản lý nên tập trung đánh giá tính an toàn và hiệu quả điều trị thay vì yêu cầu công khai toàn bộ công thức. Theo ông, một thang thuốc thường gồm nhiều vị với kỹ thuật phối ngũ, bào chế rất phức tạp; việc phân tích đầy đủ hoạt chất không chỉ tốn kém mà còn có thể ảnh hưởng đến việc bảo vệ bí quyết nghề nghiệp.

"YHCT cần được nhìn nhận không chỉ là một chuyên ngành của y học mà là một nền y học có lịch sử phát triển lâu đời của dân tộc. Muốn vậy, các hội nghề nghiệp cần phối hợp chặt chẽ hơn trong việc tham mưu chính sách và xây dựng hành lang pháp lý phù hợp", GS-TS Trương Việt Bình nói.

Không chỉ hoàn thiện thể chế, việc phát triển YHCT trên nền tảng y học chứng cứ cũng được xem là xu hướng tất yếu. Tại Hội thảo quốc tế về xu hướng phát triển YHCT và kết hợp Đông - Tây y trong kỷ nguyên mới diễn ra ngày 9.7 vừa qua tại Hà Nội, GS-TS Trịnh Thị Diệu Thường, Cục trưởng Cục Quản lý y, dược cổ truyền (Bộ Y tế), khẳng định trong giai đoạn mới, phát triển YHCT không chỉ dừng ở việc bảo tồn giá trị truyền thống mà cần gắn với khoa học công nghệ, y học chứng cứ và đổi mới sáng tạo nhằm nâng cao hiệu quả điều trị, bảo đảm an toàn và đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng đa dạng của người dân.

Cùng quan điểm, TS-BS Nguyễn Duy Tuân, Phó chủ tịch Hội Đông y Hà Nội, Phó hiệu trưởng Trường Y - Dược, ĐH Phenikaa (Hà Nội), nhận định YHCT đang bước vào giai đoạn phát triển mới với 3 xu hướng nổi bật. Thứ nhất là phát triển dựa trên bằng chứng khoa học thông qua các thử nghiệm lâm sàng, tổng quan hệ thống và các phương pháp đánh giá hiện đại nhằm xác định rõ hiệu quả và tính an toàn của các phương pháp điều trị. Thứ hai là tăng cường tích hợp với y học hiện đại trong dự phòng, điều trị và phục hồi chức năng, đặc biệt ở các bệnh mạn tính như ung thư, cơ xương khớp, thần kinh và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Thứ ba là ứng dụng các công nghệ mới như AI, Big Data, công nghệ sinh học và y học chính xác nhằm chuẩn hóa dược liệu, nâng cao chất lượng nghiên cứu và từng bước cá thể hóa điều trị. (còn tiếp)