Mỹ hóa dòng tộc - Hồ Quý Ly nhận thủy tổ

Đau đáu nguồn cội xứng ngôi vị chí tôn

Vào tháng 2.1400, sau khi bức tử Trần Thuận Tông, Hồ Quý Ly ép cháu ngoại mình, Trần Thiếu Đế, nhường ngôi, để bản thân chính thức lên nắm giữ quyền lực tuyệt đối, xưng đế ở tuổi 64.

ẢNH: MINH HẢI

Mặc dù chỉ đạo vở kịch bá quan và tôn thất nhà Trần ba lần dâng biểu nài khuyên, bản thân lần lữa chối từ, Hồ Quý Ly vẫn là kẻ quyền thần soán nghịch, không thể bào chữa. Với thời thế và bối cảnh bấy giờ, không thể kiến tạo căn cước chân mệnh thiên tử ly kỳ huyền bí, cũng như loan truyền lời sấm uy lực hòng tác động tới triều đình. Lúc này, bài toán đặt ra là làm sao để mỹ hóa nguồn cội cho tương xứng với ngôi vị chí tôn, đồng thời giảm nhẹ đi xung đột giữa hai dòng họ Trần - Hồ.

Việc mỹ hóa căn cước gia tộc, ngoài cách "làm phép thiêng" như thiền sư Vạn Hạnh đã thi triển, còn có phương thức khác giản đơn hơn, đó là truy xuất gốc gác dòng tộc bắt nguồn từ một vĩ nhân có hành trạng lẫy lừng trong lịch sử. Dĩ nhiên, việc này cần phải trình ra được gia phả và chứng cứ kèm theo, bằng không khó tránh khỏi điều tiếng "thấy người sang bắt quàng làm họ", như trường hợp ba đời ông cháu Tào Tháo từng mắc phải. Lịch sử đầy rẫy những "giai điệu" lặp lại như thế, mà một người có học vấn như Hồ Quý Ly chắc chắn đã rút ra được bài học và có sự dè chừng.

Tào Tháo vốn mang họ Hạ Hầu. Cha là Hạ Hầu Tung làm con nuôi cho hoạn quan Tào Đằng, từ đó mang họ Tào. Sau khi đã nắm giữ quyền lực "hiệp thiên tử, lệnh chư hầu", trong lòng họ Tào lại dấy lên sự cấn cá về xuất thân từ dòng tộc không mấy vẻ vang, để cuối cùng đi tới tuyên bố bản thân là hậu duệ của Hoàng Đế, một trong ba vị Tam hoàng, tổ khai sinh ra nền văn minh Hoa Hạ. Dĩ nhiên, lời tuyên bố của Tào Tháo chỉ là võ đoán nhất thời. Bởi vậy đến khi Tào Tháo mất, có lẽ đã chẳng còn nhớ tới những lời cha nói, Tào Thực viết điếu văn, nhận cha mình đến từ họ Cơ, hậu duệ của nhà Chu. Câu chuyện truy xuất dòng tộc tưởng đã có thể dừng lại. Song đến lượt cháu nội Tào Tháo là Ngụy Minh Đế Tào Duệ, sau khi lên ngôi vẫn ôm trong lòng ám ảnh nguồn cội giống hệt ông và chú, lúc này nghe theo kiến nghị của Cao Đường Long, hạ chiếu tuyên bố các thế hệ họ Tào là hậu duệ của vua Thuấn, xuất phát từ họ Ngu. Chính bởi cùng một dòng tộc mà ba đời "bắt quàng" lấy ba ông tổ khác nhau, không có đến một mảnh chứng cứ, đời sau mới coi là câu chuyện nực cười.

Truy xuất "lý lịch" - Trần Hồ một nhà

Cũng mang mặc cảm tương tự về nguồn gốc xuất thân, Hồ Quý Ly bước chân vào triều đình nhà Trần với căn cước con nuôi họ Lê, song tự nhận gốc gác đến từ họ Hồ. Tổ bốn đời của ông là Hồ Liêm, di cư tới làng Đại Lại, Thanh Hóa, làm con nuôi cho quan Tuyên úy Lê Huấn, từ đó đổi sang họ Lê. Trong suốt 7 năm trước khi lên ngôi, Quý Ly liên tục cho người đi tìm tộc phả của hai dòng nội, ngoại, lên kế hoạch đổi họ, đồng thời gắn kết dòng tộc với nguồn cội vẻ vang, lẫy lừng hơn.

ẢNH: MINH HẢI

Năm 1393, Hồ Cương, người Diễn Châu (Nghệ An), cung cấp cho Hồ Quý Ly một tư liệu với nhan đề Hồ thị miêu duệ đồ (sơ đồ hậu duệ dòng họ Hồ), từ đó làm cơ sở để Hồ Quý Ly suy diễn tổ tiên bắt nguồn từ Hồ Hưng Dật, người gốc Chiết Giang, làm thái thú Diễn Châu vào thời Hậu Hán (947 - 951). Theo đó, Quý Ly là cháu đời thứ 16 của dòng họ Hồ Diễn Châu. Để tăng thêm cảm thức vẻ vang, Hồ Quý Ly còn cho biết, vào thời Lý, trong dòng họ đã có người lấy công chúa Nguyệt Đích, sinh ra công chúa Nguyệt Đoan, chứng tỏ họ Hồ Diễn Châu từng là vọng tộc hiển hách. Đến khi lên ngôi hoàng đế, vị vua 64 tuổi chính thức đổi thành họ Hồ. Và điều lạ lùng hơn cả đã xảy ra. Hồ Quý Ly tiếp tục truy nhận tổ tiên xa là Hồ công Mãn, tế vua Thuấn nước Ngu 虞 làm thủy tổ, từ đó đổi quốc hiệu từ Đại Việt trở thành Đại Ngu 大虞 .

Hồ công Mãn là ai, có liên quan gì đến vua Ngu Thuấn? Hồ Quý Ly có dụng ý gì khi truy gốc gác tổ tiên, kết nối với hai nhân vật xa xưa này? Tư Mã Thiên cho biết: "Trần Hồ công Mãn là hậu duệ của vua Thuấn nước Ngu [...] Chu Võ Vương đánh thắng vua Trụ nhà Ân, bèn tìm lại hậu duệ của vua Thuấn, gặp được Quy Mãn, phong cho ở đất Trần để phụng thờ vua Thuấn. Đó chính là Hồ công". Trần Hồ công Mãn được nhắc tới ở đây là hậu duệ của vua Thuấn, được phong ở đất Trần, có tên thụy được đặt sau khi mất là Hồ công. Con cháu của Trần Hồ công về sau chia làm hai nhánh, một nhánh lấy tên đất Trần làm họ, và nhánh còn lại chọn tên thụy hiệu đặt ra họ Hồ. Bởi vậy, hai dòng họ Trần và Hồ sau này, xét từ góc nhìn văn hóa lịch sử, vốn có chung nguồn gốc.

Dụng ý của Hồ Quý Ly vậy là đã rõ. Ngoài việc mỹ hóa nguồn cội bằng cách nhận vua Thuấn làm thủy tổ, tăng cường cảm thức tự tôn khi trở thành bậc quân chủ gây dựng nhà nước Đại Ngu, Hồ Quý Ly còn muốn thuyết phục đám đông bá quan và tôn thất cựu triều tin rằng, Trần và Hồ vốn là người một nhà mà thôi (…). Thông qua việc mỹ hóa danh tính, có thể thấy phần nào thủ pháp chính trị cùng tư tưởng của Hồ Quý Ly, con người ấy dứt khoát không phải nhân vật tầm thường. (còn tiếp) 

(Trích từ cuốn Họ và tên: một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt, tác giả Trần Quang Đức, NXB Thế giới, Công ty Nhã Nam)