'Thế giới lớn' từ họ và tên người Việt: Tên xấu dễ nuôi

Về cuốn Họ và tên: một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt (tác giả Trần Quang Đức, NXB Thế giới, Công ty Nhã Nam) nhà Việt Nam học Liam C.Kelley cho rằng: "Một thứ bé nhỏ như cái tên có thể hé mở cho ta một thế giới lớn hơn nhiều". Loạt bài dưới đây trích từ cuốn Họ và tên: một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt mang đến cho bạn đọc những câu chuyện thú vị và "thế giới lớn" mở ra từ cái tên người Việt.

Hầu hết trẻ em, trong vô vàn trường hợp sau này là người trưởng thành, đều từng sở hữu một vài cái tên thô tục.

Nữ hóa danh tính

Bệnh tật không thể lý giải, không nhận thức được nguồn cơn, không biết dùng thuốc nào chữa trị, quả là thứ bệnh tật đáng sợ, không khác ma quỷ vô hình, nỗi sợ có tính cổ mẫu (Archetype) truyền lại từ thuở hồng hoang… Và rồi xuất phát từ nỗi sợ những điều vô hình không thể lý giải, người Việt tưởng tượng trẻ con gầy yếu, quấy khóc, ốm đau, yểu mệnh, tất cả đều do ma làm. Từ đó họ nghĩ ra những thuật kiêng kỵ phi logic, nhằm đề phòng ma quỷ, trong đó có mẹo đặt tên.

HÌNH MINH HỌA TỪ CUỐN KỸ THUẬT CỦA NGƯỜI AN NAM - HENRI OGER

Nhiều người có tư tưởng trọng nam khinh nữ trước đây tin rằng có lẽ ma quỷ chỉ bắt con trai mà tha con gái, thành thử ở một số gia đình, cậu con quý tử được đặt tên nữ tính để giảm đi phần nào tầm quan trọng của nó. Dĩ nhiên, cũng nhằm gửi gắm mong ước đứa trẻ mềm mại, dễ sống và dễ nuôi. Dân gian đầy rẫy những cái tên như vậy, còn trên vũ đài lịch sử, không ít những nam tử hán đội trời đạp đất ở đời cũng đeo trên mình chiếc thẻ tên nữ tính.

Có thể điểm qua vài nhân vật như Hắc Đế Mai Thúc Loan; anh em vua Trần Thái Tông, người tên Bồ, người tên Liễu. Một số văn thần các triều như Vương Nhữ Mai, Lê Lan Hinh, Đào Xuân Lan và Phạm Chi Hương... mang tên gọi gắn với loài cỏ hoa, dù là biểu tượng quân tử, song thoáng nghe vẫn phảng phất nét hương đài các. Bởi lẽ loan phượng, bồ liễu hay mai lan, xưa nay vẫn thường gắn với tính nữ, là những tên đẹp dành cho phái nữ trong văn hóa Á Đông.

Cách nữ hóa tính danh khiến tôi cảm thấy thú vị hơn cả là lối kỵ húy trong cung nhà Nguyễn. Ở đó, bất kể gái hay trai, hễ là con vua, đều được gọi là mệ. Mệ trong tiếng Huế, có nghĩa là bà, dùng để xưng hô người phụ nữ lớn tuổi. Vậy mà vua Dục Đức thuở nhỏ được gọi là mệ Tríu, vua Hiệp Hòa là mệ Mến, vua Bảo Đại là mệ Vững, con cái của vua Thành Thái được gọi mệ Cóc, mệ Chuột... Ngay đến con vua cháu chúa còn có những nhũ danh mộc mạc đến vậy, được ngụy trang bằng từ đệm thoáng nghe cứ ngỡ bà cụ già nảo già nào, đủ để mường tượng được sự kiêng kỵ đến mức phi lý ở dân gian.

Tên thô tục "nhẹ nhàng", thô tục "hết mức"

Hầu hết người Việt xưa tin rằng trẻ em không nên sở hữu tên đẹp quá sớm. Tên càng nổi bật, ma quỷ càng để ý; tên càng tầm thường, ma quỷ sẽ ngó lơ. Nếu làm hẳn văn tự bán khoán con cho đền chùa, cho con úp dưới họ nhà thánh, đứa trẻ sẽ được phù hộ, đảm bảo được sức khỏe và sinh mạng lâu dài. Người ta sẽ chuộc lại khoán, đổi lại họ gốc, khi đứa trẻ khôn lớn tới tuổi hai mươi. Với phương thức đặt tên gắn liền với niềm tin phi logic ấy, hầu hết trẻ em, trong vô vàn trường hợp sau này là người trưởng thành, đều từng sở hữu một vài cái tên thô tục.

Thô nhẹ nhàng là những tên Cóc, Chuột, Chó, Heo, Chồn, Chấy; Đậu, Lúa, Khoai, Sen, Bắp, Mè; Bé, Tí, Xấu, Bủng, Cặng (còi cọc), Đểu... Thô hơn chút nữa là những tên được đặt theo tình trạng sinh nở của hai mẹ con như Nhanh, Muộn, Tõng, Tuột, Thụt, Êm... Lắm khi chỉ vì con cái đã nhiều, không muốn đẻ thêm, mà đặt tên con là Thôi, Đủ, Rồi, Út... Tên thô tục hết mức hẳn là những cái tên được đặt theo tên bộ phận sinh dục cùng chức năng và sản phẩm của hệ bài tiết như Cu, Đĩ, Giái, B…, L…, Cứt, Đái... Hiện tượng đặt tên như vậy ở VN là hiện tượng phổ biến, dứt khoát không phải nhất thời.

Những tên mang nghĩa xấu dù sao vẫn có số lượng hữu hạn. Trong khi tiếng Việt có sẵn hệ thống ngữ âm phong phú, có thể tổ hợp nên số lượng âm tiết khổng lồ, lên tới 20.000 đơn vị. Trong đó, hơn hai phần ba là những tiếng không có nghĩa, vô tình trở thành kho "từ vựng" đồ sộ, có thể đặt quấy quá cũng được cái tên khó có thể trùng với ai, những cái tên để đời chứ không chỉ được gọi vào tấm bé. Như Mậm, Phẹt, Phòn, Phênh, Riễn, Ruyến, Giấng, Miệc, Đễu, Đẹ, Rỉn... Đây cũng là lý do khi đọc gia phả viết bằng chữ Hán Nôm, hệ văn tự thiên về chức năng ghi ý, nhưng lại yếu về chức năng ghi âm, cơ bản chẳng bao giờ có thể đọc ra tên gọi chính xác của ông bà ông vải, nếu không hỏi han cặn kẽ con cháu trong nhà.

Và giờ câu hỏi đặt ra rằng, một người từ nhỏ quen nghe cái tên thô tục như những hình dung đầu đời về bản thân, đến khi trưởng thành liệu có được lòng tự tôn lành mạnh? Chúng ta đều từng là trẻ nhỏ, liệu có ai không một vài lần nghe người lớn hù dọa: nếu khóc, ông ba bị sẽ bắt; nếu nuốt hạt hoa quả vào bụng, hạt sẽ nảy mầm, mầm sẽ mọc thành cây… Khi một lời nói được lặp đi lặp lại nhiều lần, nó trở thành điều ám thị sâu sắc… Khi bạn liên tục gọi đứa trẻ là "Ngốc", nó sẽ dần nghĩ rằng mình ngốc, và hành xử theo chiều hướng ngốc nghếch.

Tuy nhiên, khi sống ở một nơi mọi người đều mang những căn cước thô kệch, xấu đều như nhau, không có sự so sánh, không có những đối lập, cũng chẳng có vấn đề gì xảy ra hết. Vấn đề chỉ xảy ra, khi có những người bắt đầu nhận thấy nó có vấn đề. (còn tiếp)