Nắng nóng đến sớm, lại lo thiếu điện

El Nino sẽ gây nắng nóng cực đoan

Trong những ngày cuối tháng 3 đầu tháng 4, nắng nóng và nắng nóng gay gắt xảy ra ở nhiều nơi trên cả nước với xu hướng ngày càng mở rộng và cường độ ngày càng gay gắt. Hôm qua 3.4, nắng nóng gay gắt xuất hiện nhiều nơi: ở Quỳ Hợp (Nghệ An) 37,3 độ C, Hương Khê (Hà Tĩnh) 37,9 độ C, Tuyên Hóa (Quảng Trị) 37,5 độ C… Còn các tỉnh thành ở miền Đông có nắng nóng 36 - 37 độ C. Dự báo cho thấy, đợt nắng nóng còn kéo dài trong những ngày tới và cường độ nóng có xu hướng gia tăng.

Theo Đài Khí tượng thủy văn Nam bộ, Nam bộ đang vào giai đoạn đỉnh điểm trong mùa khô nên nắng nóng không chỉ khu vực miền Đông mà nó còn mở rộng sang các tỉnh miền Tây. Trong ngày đầu tháng 4, cường độ nắng nóng tiếp tục gia tăng, đặc biệt ở miền Đông một số nơi xuất hiện nắng nóng gay gắt với mức nhiệt cao nhất có thể lên đến 39 độ C. Từ nắng nóng chuyển sang trạng thái nắng nóng gay gắt là do áp cao lạnh lục địa tiếp tục có những đợt tăng cường yếu lệch đông xuống phía nam Trung Quốc và phía bắc nước ta (không khuếch tán sâu xuống phía nam và tác động đến Nam bộ); xen kẽ là những ngày áp thấp nóng phía tây phát triển và mở rộng sang phía đông. Trên cao, áp cao cận nhiệt đới có trục hoạt động chủ yếu ở khu vực Trung bộ và Nam bộ. Vì thế, Nam bộ chủ yếu chịu ảnh hưởng chính bởi rìa phía đông nam vùng áp thấp nóng phía tây tầng thấp kết hợp với áp cao cận nhiệt đới trên cao.

ẢNH: Đ.N.T

Trên phạm vi cả nước, những đợt nắng nóng đầu tiên cũng đã xuất hiện trong những ngày cuối tháng 3 - sớm hơn trung bình nhiều năm khoảng 1 tháng. Trung tâm dự báo khí tượng thủy văn quốc gia cho biết, trong tháng 4 nhiệt độ trung bình phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5 - 1,5 độ C. Riêng khu vực Bắc bộ và các tỉnh miền Trung từ Thanh Hóa và Huế có nhiệt độ trung bình cao hơn trung bình nhiều năm từ 1,5 - 2,5 độ C. Tình trạng nắng nóng có khả năng gay gắt hơn so với trung bình nhiều năm, tập trung ở khu vực tây Bắc bộ, khu vực từ Thanh Hóa đến Huế và Nam bộ.

Chuyên gia khí tượng thủy văn Lê Thị Xuân Lan cho biết, hiện tượng ENSO đã trở về trạng thái trung tính và xu hướng chuyển sang El Nino vào tháng 6 tới. Với xu hướng này, có khả năng cao các tỉnh miền Bắc và đặc biệt là miền Trung sẽ đối mặt với một mùa khô hạn khá khắc nghiệt. Cao điểm mùa nắng nóng ở miền Trung vào tháng 7 đến tháng 8, trùng với thời điểm có El Nino nên khả năng nhiệt độ cao nhất có thể đạt và vượt mức 40 độ C, một số nơi có thể vượt lịch sử.

Cục Khí tượng thủy văn (Bộ Nông nghiệp - Môi trường) nhận định, năm 2026 khả năng xuất hiện El Nino vào giữa năm, làm gia tăng rõ rệt tính biến động về thời tiết, đặc biệt là các hiện tượng cực đoan. Đáng chú ý, hiện tượng nắng nóng có khả năng xuất hiện sớm, kéo dài và gay gắt hơn năm 2025, tập trung từ tháng 4 - 8. Đi kèm với đó là nguy cơ hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn gia tăng, nhất là tại Trung bộ, Tây nguyên và Nam bộ.

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Các chuyên gia thời tiết cảnh báo, nhiệt độ trung bình đang tăng cao hiện nay là xu hướng đáng báo động. Theo Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), khí hậu trái đất đang mất cân bằng hơn bao giờ hết do nồng độ khí nhà kính tiếp tục làm ấm lên khí quyển và đại dương, đồng thời làm tan chảy băng. Những thay đổi nhanh chóng trên quy mô lớn đã xảy ra trong vài thập niên qua. Đặc biệt, giai đoạn 2015 - 2025 là 11 năm nóng nhất trong lịch sử. Trong đó, năm 2025 dù có La Nina (pha lạnh) nhưng vẫn là năm nóng thứ 2 - 3 trong lịch sử, với nhiệt độ cao hơn khoảng 1,43 độ C so với giai đoạn tiền công nghiệp. Hệ quả của nó là các hiện tượng cực đoan trên khắp thế giới, bao gồm nắng nóng gay gắt, mưa lớn và bão nhiệt đới, đã gây ra sự gián đoạn và tàn phá, đồng thời làm nổi bật tính dễ tổn thương của các nền kinh tế và xã hội liên kết chặt chẽ của chúng ta.

Nhu cầu tăng mạnh và nguy cơ thiếu điện

Trong bối cảnh nắng nóng đến sớm, hóa đơn tiền điện tháng 3 đã kịp tăng sớm hơn so với dự báo, mức tăng thấp nhất khoảng 30% so cùng thời điểm năm ngoái. Chị Hà Khanh (ngụ xã Nhà Bè, TP.HCM) cho biết hóa đơn tiền điện tháng 3 năm nay của gia đình tăng cao so với tháng 3.2025. "Tháng 2 vào kỳ nghỉ Tết Nguyên đán thì không so sánh được, nhưng so với tháng 1, tiền điện tháng 3 đã tăng gần 30% và so với tháng 3 năm ngoái tăng hơn 30%. Đã nắng nóng thì nhu cầu điện bất luận thế nào cũng tăng, bởi trong nhà sử dụng thiết bị làm mát nhiều hơn, giặt áo quần nhiều hơn, thậm chí nhu cầu lọc nước uống cũng nhiều hơn…", chị Khanh nói.

ẢNH: NG.NGA

Tương tự, gia đình ông Phùng Xuân (ở P.Nhiêu Lộc, TP.HCM) hóa đơn tiền điện tháng 3 của gia đình vọt lên 2,2 triệu đồng, trong khi tháng 1 thời tiết mát hơn, tiền điện chỉ 1,6 triệu đồng. "Thường vào mùa nắng nóng, tiền điện gia đình luôn tăng cao hơn so với các tháng mùa mưa. Nhưng mọi năm rơi vào tháng 5 và 6 mới tăng mạnh. Năm nay, mới đầu mùa nắng đã tăng hơn 37% tiền điện so cùng kỳ, vậy các tháng cao điểm mùa hè chắc chắn sẽ cao hơn", ông Xuân bày tỏ lo ngại.

Điều này cũng đồng nhất với thông tin từ Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO) ngày 31.3, mặc dù thời tiết không nắng nóng như dự báo trước đó, nhưng hệ thống điện quốc gia vẫn ghi nhận sản lượng điện tiêu thụ lần đầu đạt trên 1 tỉ kWh trong 1 ngày, tăng hơn 69 triệu kWh, tương đương tăng 7,4% so cùng kỳ năm ngoái. Đây là lần đầu tiên tiêu thụ điện trên cả nước vượt mốc 1 tỉ kWh/ngày ngay từ đầu năm và con số này chưa từng được ghi nhận từ năm 2024 trở về trước. Năm 2025, cao điểm nắng nóng được ghi nhận vào giữa tháng 5 sản lượng điện sử dụng mới vượt ngưỡng 1 tỉ kWh/ngày. Điều này cho thấy nhu cầu sử dụng điện tăng cao rõ rệt. Trong đó, riêng khu vực miền Bắc tăng hơn 49 triệu kWh, tăng gần 12% so với cùng thời điểm năm ngoái.

Lý giải về nhu cầu sử dụng điện tăng cao, NSMO cho hay nhu cầu phụ tải điện tiếp tục tăng mạnh theo đà phục hồi và phát triển kinh tế. Chỉ trong 2 tháng đầu năm, phụ tải toàn quốc đã tăng khoảng 7,1%, riêng miền Bắc tăng tới 9,7%. Dự báo trong các tháng cao điểm, công suất có thể tăng trên 12%, sản lượng tăng từ 10 - 12%, tiềm ẩn nguy cơ lập đỉnh mới so với năm 2025.

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Không chỉ tiêu thụ điện ở miền Bắc tăng mạnh, tại miền Nam, nguy cơ thiếu và cúp điện cũng khá cao. Mới đây, UBND TP.HCM đã gửi thư lên Bộ Công thương và NSMO đề nghị ưu tiên cấp điện cho TP trong giai đoạn mùa khô từ tháng 4 - 6.

2026 cũng là năm đầu tiên TP đặt mục tiêu tăng trưởng 10%, nên dự báo nhu cầu điện cho sản xuất kinh doanh sẽ tăng mạnh. Ở kịch bản cơ sở, công suất cực đại sẽ đạt khoảng 9.556 MW, tăng 4,8% so với năm ngoái; kịch bản tăng cao, công suất có thể lên tới 10.059 MW, tương ứng mức tăng 9,7%. Khi đó, hệ thống có thể thiếu khoảng 354 MW vào giờ cao điểm buổi tối. Thậm chí trong kịch bản cực đoan khi một số nguồn điện lớn bị gián đoạn, TP.HCM ước tính nguy cơ thiếu điện gia tăng vào buổi tối khi không có nguồn điện mặt trời bổ sung, có thể thiếu tới 723 - 1.226 MW.

Mặc dù khẳng định hệ thống điện quốc gia trong ngày đang được vận hành an toàn, ổn định, các nguồn điện được huy động tối ưu, đảm bảo cung ứng điện liên tục, đáp ứng nhu cầu phụ tải tăng cao trong bối cảnh bước vào các tháng mùa khô, NSMO vẫn khuyến cáo người dân áp dụng các giải pháp tiết kiệm và sử dụng năng lượng hiệu quả. Khuyến nghị này càng quan trọng khi theo dự báo, mùa khô năm nay sẽ kéo dài từ cuối tháng 4 - 8, với nhiều đợt nắng nóng diện rộng. Trước mắt, từ ngày 7 - 14.4, nền nhiệt tại nhiều khu vực có thể dao động 36 - 38 độ C, thậm chí vượt 39 độ C, khiến nhu cầu sử dụng điện tiếp tục tăng cao.

Tiết kiệm và tăng tốc điện mặt trời mái nhà

Trong bối cảnh đó, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính vừa ký ban hành Chỉ thị số 10, yêu cầu tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN). Cụ thể phải phấn đấu tiết kiệm điện tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ toàn quốc trong năm nay; trong các tháng cao điểm nắng nóng từ tháng 4 - 7, thực hiện tiết kiệm tối thiểu 10% điện năng tiêu thụ. Đặc biệt, đẩy mạnh phát triển ĐMTMN tự sản, tự tiêu thụ, ưu tiên lắp đặt tại cơ quan công sở, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và hộ gia đình; khuyến khích lắp đặt kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) nhằm giảm phụ tải giờ cao điểm và tăng khả năng tự chủ nguồn điện tại chỗ.

Chuyên gia Trần Đình Bá, Hội Khoa học và kinh tế VN, cho rằng ngoài thời tiết cực đoan, chính NSMO cũng đánh giá việc tăng phương tiện giao thông điện đang khiến nhu cầu điện tăng mạnh. Với mục tiêu tăng trưởng 2 con số, nhu cầu phát triển kinh tế mạnh mẽ, các dự án hạ tầng đang được thi công đồng loạt, biến động giá năng lượng toàn cầu khiến nhu cầu mua xe điện sẽ tăng…, tất cả sẽ đẩy nhu cầu tiêu thụ điện tăng đột biến. Thế nên, trong tương lai gần, chủ trương tăng tốc với ĐMTMN của Chính phủ là hoàn toàn đúng đắn, cần được ủng hộ, cùng với đó là chính sách khuyến khích phát triển nguồn điện "trời cho" này một cách có hiệu quả hơn.

"Tôi vẫn khá băn khoăn với cụm từ "tự sản, tự tiêu", Chính phủ đã chỉ thị rõ ràng là phát triển ĐMTMN rồi, vậy hãy cởi trói cho tư nhân làm ĐMTMN để dùng, dư phát lên lưới bán sang hàng xóm, nhằm giải quyết vấn đề cấp bách trong mùa khô là thiếu hụt điện năng. Nhu cầu điện cho nền kinh tế có mức tăng trưởng 2 con số không đơn giản, trong khi nguồn điện lớn đang được xây dựng bổ sung. Trước mắt, để tận dụng nguồn ĐMTMN, cần nghiên cứu xây dựng ngân hàng điện năng để tích trữ và tháo bung cơ chế làm điện mặt trời, bán cho hàng xóm, cho ai có nhu cầu…", ông Bá đề xuất.

Chuyên gia năng lượng - TS Nguyễn Huy Hoạch, Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam, đánh giá việc Thủ tướng ban hành Chỉ thị số 10 ngày 30.3 vừa qua là "đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy điều hành ngành điện" bởi thực tế đang cho thấy, nguồn điện có nguy cơ thiếu bởi nhu cầu tăng.

Ông nói: "Nhu cầu điện của VN đang tăng nhanh, nhưng thách thức lớn nhất không chỉ là thiếu nguồn, mà còn là phụ tải đỉnh tăng vọt trong vài giờ buổi tối. Tiếp tục xây thêm các nhà máy điện chạy đỉnh là một giải pháp tốn kém và kém hiệu quả. Trong khi đó, sự kết hợp giữa ĐMTMN và pin lưu trữ đang mở ra một cách tiếp cận khác. Nó giúp biến hàng triệu mái nhà thành những nhà máy điện nhỏ, có thể góp phần cắt giảm phụ tải giờ cao điểm và giúp hệ thống điện vận hành linh hoạt hơn. ĐMTMN không chỉ là một nguồn bổ sung, giải pháp tình thế khi chúng ta thiếu điện, mà trở thành một trong những giải pháp quan trọng giúp giảm phụ tải đỉnh và bảo đảm an ninh cung ứng điện. Do vậy, mục tiêu này chỉ có thể đạt được khi nguồn điện phân tán gắn với lưu trữ được triển khai đúng đối tượng. Ngược lại, nếu triển khai đại trà, hiệu quả kinh tế thấp sẽ làm suy giảm động lực thị trường".

TS Nguyễn Huy Hoạch thừa nhận, hàng triệu nguồn ĐMTMN không kèm pin lưu trữ trở thành nguồn gây rủi ro lớn cho hệ thống điện. Thế nên, mô hình ĐMTMN kết hợp lưu trữ sẽ giúp các hộ gia đình và doanh nghiệp tăng khả năng tự chủ năng lượng. ĐMT phát vào ban ngày, phần điện dư được lưu trữ trong pin, sử dụng vào buổi tối. Tính toán khoa học và kinh tế cho thấy, hộ gia đình có mức tiêu thụ điện năng khoảng 600 kWh/tháng trở lên là có thể đầu tư ĐMTMN kết hợp với pin lưu trữ hiệu quả nhất. Nhờ vậy, phụ tải vào giờ cao điểm buổi tối có thể được "cứu" nhờ nguồn điện từ pin lưu trữ, giúp hệ thống điện vận hành ổn định hơn.