Nghề đánh bóng lư đồng ở TP.HCM: 'Ngẩng đầu lên thì đã chiều 30 tết'

Một sáng đầu tháng chạp năm 2025, khi không khí tết bắt đầu len lỏi trong từng con hẻm cũ của Sài Gòn, chúng tôi tìm đến tiệm đánh bóng lư đồng của ông Trần Thành Tiến (67 tuổi), nằm nép mình trên đường Lê Văn Duyệt, phường Gia Định, TP.HCM (quận Bình Thạnh cũ).

Vệt nắng đầu ngày loang lổ, xuyên qua mái hiên, rọi xuống nền gạch đã sẫm màu thời gian. Những bộ lư đồng xếp chồng lên nhau, vốn đã ánh lên sắc vàng trầm, nay dưới nắng sớm lại càng thêm rực rỡ, phản chiếu lấp lánh, như gom góp cả không khí rộn ràng của mùa xuân.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Không gian làm việc của ông Tiến chỉ chừng hơn 10 m², nhưng chật kín dụng cụ và ký ức nghề. Hai chiếc máy mô tơ cỡ lớn đặt sát tường, bánh mài xám mòn theo năm tháng. Dưới nền gạch là những bộ lư đồng đủ kích cỡ của khách gửi đến, có bộ còn nguyên màu thời gian xỉn đen, có bộ đã được tháo rời, chờ đến lượt "lột xác". Xung quanh là giẻ lau, bột tẩy, thau nước, tất cả bày biện ngổn ngang nhưng đâu vào đấy theo một trật tự chỉ người trong nghề mới hiểu.

Khi chúng tôi đến, ông Tiến vừa chạy xe về tới. Phía sau yên xe là một bộ lư đồng được buộc cẩn thận. Ông giải thích, đó là hàng của khách quen. "Nhiều người bận rộn, không có thời gian mang tới tiệm, nên tôi ghé tận nhà lấy. Làm xong thì giao lại cho họ, coi như giữ chữ tín", ông nói, giọng chậm rãi.

Theo ông Tiến, khách của tiệm phần lớn là khách gắn bó nhiều năm. Vài năm trở lại đây, khách vãng lai cũng đông hơn. Người thì được giới thiệu qua bạn bè, người đọc báo, xem sách, thấy nhắc đến nghề đánh bóng lư đồng, có nhu cầu rồi tìm đến. "Nghề này không quảng cáo gì nhiều, làm được thì khách tự tìm tới", ông cười hiền.

Từ nghề bơm vá xe đến "bén duyên" với lư đồng

Vừa trò chuyện, ông Tiến vừa thoăn thoắt tháo rời từng bộ phận của một bộ lư. Đôi tay đen nhẻm, chai sạn, chuyển động thành thạo đến mức gần như vô thức. Ông bảo, nghề nào cũng vậy, muốn gắn bó lâu dài thì phải yêu nghề. Cơ duyên đến với nghề đánh bóng lư đồng của ông cũng rất tình cờ.

"Ngày trước tôi làm nghề bơm vá xe. Mấy ngày giáp tết, ít khách, rảnh rang quá, tôi mang bộ lư đồng trên bàn thờ gia đình ra đánh cho sạch. Mày mò, làm tới làm lui, thấy nó sáng bóng quá chừng. Vậy là từ đó tôi tò mò, học hỏi thêm, rồi nhận đánh bóng lư cho người quen, làm nghề lúc nào không hay", ông kể.

Nhắc đến những ngày đầu vào nghề, ánh mắt ông Tiến chùng xuống. "Nghề này nó đau khổ lắm", ông nói chậm rãi, rồi giải thích: "Hồi mới làm, tôi đền cho khách hoài. Vì chưa quen tay, đụng đâu hỏng đó. Đồ đồng thì nặng, máy mô tơ quay nhanh, mình phải ghì cho chắc. Có khi máy quay mạnh quá, hất văng cả khúc đồng, nguy hiểm lắm".

Vừa nói, ông vừa xòe đôi bàn tay ra trước mặt chúng tôi. Bàn tay thô ráp, những vết chai hằn sâu theo năm tháng. Ngón tay giữa bàn tay phải hơi cong, không duỗi thẳng được. 

"Cái này là tai nạn hơn 30 năm trước, bị gãy khi đang đánh bóng, thành tật tới giờ", ông nói nhẹ tênh, như thể đó chỉ là một chi tiết nhỏ trong đời làm nghề.

"Cần câu cơm" mua bằng 3 chỉ vàng và những vết thương không lành

Chỉ tay về chiếc máy mô tơ đặt sát góc tường, ông Tiến cho biết "đã thay qua không biết bao nhiêu là máy". "Hồi đó, tôi mua cái máy mô tơ đầu tiên hết 3 chỉ vàng, vàng lúc đó chỉ hơn 100.000 đồng một chỉ", ông nhớ lại. 

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Chiếc máy cũ kỹ ấy giờ không còn dùng được nữa; song, theo ông, đó chính là "cần câu cơm" của cả gia đình, từ tiền rau, tiền gạo, cho đến việc nuôi con cái ăn học, tất cả đều trông cậy vào nó.

Theo ông Tiến, để đánh bóng hoàn chỉnh một bộ lư đồng, người thợ phải trải qua bốn công đoạn. Đầu tiên là tháo rời từng bộ phận, sau đó vệ sinh sạch sẽ. Tiếp đến là đánh bóng bằng máy mô tơ để làm sạch các vết xỉn, rồi chà bằng bột tẩy, cuối cùng là phơi khô.

Công đoạn nào cũng đòi hỏi kinh nghiệm và bí quyết riêng. Nhưng khó nhất, theo ông, vẫn là khâu làm bóng. "Chỉ cần sơ suất một chút là hỏng cả bộ lư. Có khi chỉ trượt tay một cái thôi, là coi như đền", ông nói.

Để cho ra đời những bộ lư sáng loáng, kỹ năng quan trọng nhất, theo ông Tiến, là sự tập trung. "Khi mở máy rồi, là chỉ tập trung vô cái bánh mài trước mặt. Đừng nghĩ gì hết, nghĩ lung tung là tai nạn liền", ông nhấn mạnh.

Ông ví nghề của mình giống như con nít tập chạy xe đạp. "Phải trầy trụa đầu gối, tay chân dữ dội lắm mới chạy được. Đâu phải tự nhiên leo lên là chạy liền", ông cười.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

"Khi ngẩng đầu lên đã chiều 30 tết"

Sau hơn 30 năm gắn bó với nghề, ông Tiến đúc kết: "Không có việc gì dễ mà kiếm ra tiền nhanh cả. Thành quả hôm nay đều phải tôi luyện qua năm tháng, thậm chí phải đánh đổi bằng cả máu và nước mắt".

Người ngoài nhìn vào, thấy ông chỉ làm "có chút xíu" mà lấy tiền công vài trăm nghìn đồng. Nhưng theo ông, đó là cái giá của kinh nghiệm. 

"Có người chê mắc, mang lư về tự làm, làm không được lại mang ra. Có người làm xong không vừa ý, lại đem tới nhờ mình sửa", ông vừa nói vừa nhoẻn miệng cười, nụ cười của người đã quen với những được mất của nghề.

Thời gian để hoàn thành một bộ lư đơn giản khoảng 30 phút. Những bộ cầu kỳ hơn có thể mất hơn một giờ. Tiền công dao động từ 300.000 - 800.000 đồng mỗi bộ. Riêng những bộ lư đồng cổ, lâu năm, hoa văn phức tạp, ông phải đánh bóng hoàn toàn bằng tay, tốn nhiều thời gian hơn nên chi phí cũng cao hơn.

Trung bình mỗi tháng, ông Tiến đánh bóng khoảng 300 bộ lư. Dịp tết, lượng khách tăng gấp đôi, thậm chí gấp ba. Cao điểm nhất là tháng cuối năm, có ngày ông thu nhập hơn 10 triệu đồng, tương đương khoảng 300 triệu đồng/tháng.

Để có được con số ấy, hai chiếc máy mô tơ trong tiệm phải hoạt động hết công suất từ tảng sáng cho đến 6 giờ chiều mỗi ngày. Những ngày giáp tết, ông làm việc liên tục đến chiều 30. 

"Khi giao xong những bộ lư cuối cùng cho khách, tôi mới đóng cửa tiệm", ông nói.

"Mấy hôm nay còn đỡ, chứ từ rằm tháng chạp tới ngày cúng ông Táo là lư đồng xếp kín nhà, không còn lối đi", ông kể. 

Nói đến đây, ông Trần Thành Tiến chợt nhắc đến vợ, giọng chùng lại. Bao năm qua, cứ mỗi dịp tết đến, một tay bà lo trang hoàng nhà cửa, lo nội ngoại, tảo mộ, trong khi ông cắm cúi bên máy mài từ sáng đến tối.

"Khi tôi ngẩng đầu lên thì đã chiều 30 tết", ông cười xòa. Nụ cười của người thợ già, sau hơn 3 thập kỷ gắn bó với những bộ lư đồng, vẫn lặng lẽ giữ cho gian thờ của bao gia đình một vẻ trang nghiêm, sáng bóng mỗi độ xuân về.