Nghịch lý trong việc học sinh THPT sử dụng điện thoại thông minh

Phần lớn thời gian học sinh dùng điện thoại không phải cho mục đích học tập

Không khó để nhận thấy sức hấp dẫn của điện thoại thông minh đối với học sinh (HS) THPT. Khảo sát với khoảng 100 HS mà người viết dạy, nhận được kết quả là, ngoài việc phục vụ học tập (thời gian không nhiều) hầu hết HS dùng điện thoại để truy cập mạng xã hội, xem video, chơi trò chơi, trò chuyện với bạn bè, nghe nhạc, xem phim, chụp ảnh, mua sắm trực tuyến và tiếp cận vô số hình thức giải trí khác...

ảnh: T.N TẠO BỞI AI

Những hoạt động này không hoàn toàn tiêu cực bởi HS cũng cần thư giãn, giao tiếp và thể hiện bản thân. Tuy nhiên, khi thời gian dành cho giải trí lấn át việc học, điện thoại có thể trở thành một yếu tố gây ảnh hưởng đến chất lượng học tập và đời sống.

Đáng chú ý hiện nay, nhiều ứng dụng giải trí được thiết kế để giữ chân người dùng bằng nội dung liên tục, thông báo thường xuyên và khả năng tương tác tức thời. Một HS mở điện thoại để tra cứu kiến thức có thể nhanh chóng chuyển sang xem video ngắn, đọc bình luận hoặc trả lời tin nhắn. Một nữ sinh lớp 11 (khi thuyết trình đề tài này) đã thừa nhận trước lớp: "Ý định học tập ban đầu của em bị gián đoạn, còn thời gian sử dụng thiết bị cứ thế kéo dài. Việc chuyển đổi liên tục giữa học tập và giải trí cũng khiến em khó duy trì sự tập trung cần thiết để đọc sâu, suy nghĩ và ghi nhớ".

Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) càng làm cho vấn đề trở nên phức tạp. Thay vì tự đọc tài liệu, tìm hiểu vấn đề rồi sử dụng AI để đối chiếu, một số HS có thể yêu cầu công cụ này giải bài tập, viết bài văn, soạn bài thuyết trình hoặc trả lời câu hỏi rồi sao chép kết quả. Các em có thể hoàn thành nhiệm vụ nhanh hơn, nhưng chưa chắc hiểu bài sâu hơn. Nếu việc sử dụng AI chỉ nhằm tiết kiệm công sức, né tránh suy nghĩ, công nghệ vô tình trở thành phương tiện làm thay người học.

Trong khi nhà trường đang nỗ lực nhiều cách để khuyến khích HS tiếp cận công nghệ. Một số trường từ đầu năm học này đã đưa bộ môn AI vào giảng dạy, hướng dẫn trong câu lạc bộ kỹ năng, các hoạt động STEM, nghiên cứu khoa học, học tập theo dự án. 

Phụ huynh cũng có tâm lý tương tự. Nhiều người đầu tư điện thoại cho con không chỉ để liên lạc mà còn mong muốn con có phương tiện tra cứu tài liệu, học ngoại ngữ, sử dụng các ứng dụng giáo dục và tiếp cận AI. Thế nhưng, việc sở hữu thiết bị không đồng nghĩa với việc biết sử dụng thiết bị một cách hiệu quả. Đây chính là nghịch lý giữa mục đích trang bị và thực tế sử dụng. Nó cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở thiết bị, mà còn ở thói quen, năng lực tự kiểm soát và cách giáo dục HS sử dụng công nghệ.

Bất hợp lý còn nằm ở chỗ công nghệ phát triển nhanh nhưng cách tổ chức dạy học và đánh giá chưa thay đổi tương ứng. Đó là, nếu HS vẫn chủ yếu nghe giảng, ghi chép, nắm chắc kiến thức sách giáo khoa, học thuộc và luyện các dạng bài quen thuộc thì vẫn đạt kết quả cao mà không cần sử dụng công nghệ để tìm kiếm, thu thập thông tin, phát huy tính tự học và vận dụng vào bài kiểm tra. Những thủ khoa "không điện thoại" trong các kỳ thi là minh chứng cho điều này. Rõ ràng chiếc điện thoại chưa phát huy hết giá trị, chưa khuyến khích HS sử dụng hiệu quả.

Cần đặt lại vấn đề HS sử dụng điện thoại đúng cách

Từ những bất cập trên, vấn đề không nên dừng lại ở câu hỏi có cho HS sử dụng điện thoại trong trường học hay không mà là sử dụng trong những trường hợp nào, nhằm đạt mục tiêu gì, dưới sự hướng dẫn ra sao và được đánh giá bằng cách nào?

Trước hết, cần khẳng định điện thoại thông minh là một phương tiện có nhiều tiềm năng đối với việc học. HS có thể sử dụng thiết bị để tra cứu tài liệu, đọc sách điện tử, học ngoại ngữ, tham gia khảo sát trực tuyến, thảo luận nhóm, thực hành với phần mềm chuyên môn và khai thác AI. Trong những hoạt động phù hợp, điện thoại giúp việc học linh hoạt hơn, tạo điều kiện cho HS chủ động tiếp cận tri thức thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức một chiều.

ảnh minh họa: Đào Ngọc Thạch

Tuy nhiên, cần phân biệt việc sử dụng điện thoại tự do với sử dụng có mục đích. Thầy C.H.C, giáo viên Trường THPT Phú Nhuận, phường Đức Nhuận, TP.HCM cho rằng: "Trong giờ học, giáo viên cần xác định rõ thời điểm được dùng thiết bị, nhiệm vụ cần thực hiện và kết quả mong đợi. Khi không phục vụ hoạt động học tập, HS cần cất điện thoại để duy trì sự tập trung. Cách quản lý này vừa tạo điều kiện cho đổi mới phương pháp dạy học, vừa hạn chế nguy cơ lạm dụng".

Nhà trường cũng cần xây dựng quy định thống nhất, dễ thực hiện và phù hợp với quy định hiện hành. Theo Điều lệ trường trung học ban hành kèm Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT, HS không được sử dụng điện thoại và các thiết bị khác trong giờ học khi không phục vụ học tập và không được giáo viên cho phép. Vì thế, định hướng phù hợp không phải là cho phép sử dụng tùy ý, mà là tổ chức việc sử dụng đúng mục đích, có sự hướng dẫn và kiểm soát.

Đối với giáo viên, yêu cầu quan trọng là biết thiết kế nhiệm vụ học tập để công nghệ thực sự phát huy tác dụng. Chẳng hạn, với môn văn, giáo viên một trường THPT tại phường Tây Thạnh, TP.HCM nêu cách vận dụng: "HS có thể dùng AI để tìm các cách diễn giải khác nhau về một tác phẩm, đối chiếu với văn bản gốc, phát hiện những nhận định thiếu căn cứ rồi tự xây dựng lập luận". Hay với môn toán, một giáo viên của trường cho biết: "Các em có thể sử dụng công cụ số để trực quan hóa hàm số, xử lý dữ liệu hoặc kiểm tra kết quả, nhưng phải giải thích được bản chất của cách giải". Trong các dự án STEM, điện thoại có thể hỗ trợ thu thập dữ liệu, quay video thí nghiệm và trình bày sản phẩm.

Điều quan trọng là HS phải làm chủ công nghệ, chứ không để công nghệ làm thay mình. Các em cần biết đặt câu hỏi, lựa chọn nguồn thông tin đáng tin cậy, kiểm chứng câu trả lời của AI, bảo vệ dữ liệu cá nhân và chịu trách nhiệm về sản phẩm học tập. Đây phải là những năng lực được rèn luyện thường xuyên.

Phụ huynh cũng cần đồng hành với nhà trường. Việc mua điện thoại cho con nên đi cùng những nguyên tắc sử dụng rõ ràng: thời gian học tập và giải trí hợp lý, không sử dụng thiết bị quá khuya, không chia sẻ thông tin riêng tư và không lệ thuộc vào AI để hoàn thành mọi nhiệm vụ. Nếu ở trường HS được yêu cầu sử dụng có kỷ luật nhưng ở nhà lại được dùng không giới hạn, hiệu quả giáo dục sẽ khó đạt như mong muốn.

Đặc biệt, cần đổi mới kiểm tra, đánh giá để tạo động lực cho HS sử dụng công nghệ một cách có ích. Bên cạnh việc kiểm tra kiến thức nền tảng, cần tăng cường các nhiệm vụ vận dụng, thực hành, thuyết trình, nghiên cứu và giải quyết vấn đề. Khi HS sử dụng AI, nhà trường và giáo viên không chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng mà còn quan tâm đến quá trình thực hiện. Đó là lý do mà nhiều trường khi yêu cầu nộp sản phẩm nghiên cứu khoa học, HS phải nộp thêm nhật ký thực hiện (viết tay) và cụ thể hóa việc ứng dụng AI ở mức độ nào.