Những câu chuyện khởi nguồn tác phẩm: Bùi Hiển viết 'Nằm vạ' trêu chị họ

Một tác phẩm được viết ra, dù khách quan bao nhiêu, vẫn mang tâm ý, mục đích của tác giả thổi hồn vào đó. Với nhà văn, điều ấy càng rõ. Thế nên, không ngạc nhiên khi độc giả đọc tác phẩm rồi đoán già đoán non nhân vật này, nhân vật kia là tác giả hóa thân.

Từ việc nằm vạ của chị họ

Trường hợp truyện Đợi của nhà văn Bùi Hiển, một nữ độc giả sau khi đọc xong, đã cho rằng nhân vật Bình trong truyện chính là nhà văn. Lý do cho sự đoán định ấy được Nguyễn Công Hoan ghi trong Hỏi chuyện các nhà văn (NXB Tác phẩm mới, 1977), lời của độc giả: "Tôi thấy trong nhiều truyện ngắn của anh, có những nhân vật trầm lặng, ít nói, nhưng có tâm hồn phong phú, tôi cứ tưởng tượng y như là anh, ít ra cũng là hạng người mà anh thích".

Về Bùi Hiển, Văn học từ điển (Khai Trí, 1974) có đôi dòng rằng nhà văn "chuyên viết truyện ngắn tả phong tục thôn quê miền Trung"… "có óc nhận xét tế nhị, một lối diễn tả tài tình, duyên dáng và một lối hành văn trong sáng". Năm 1941, tập truyện ngắn Nằm vạ được Nhà xuất bản Đời Nay ấn hành, và Vũ Ngọc Phan khen trong Nhà văn hiện đại là "phải đọc cả truyện mới thấy hết được cái tài tình ngọn bút tả chân của Bùi Hiển".

NGUỒN: THƯ VIỆN QUỐC GIA PHÁP

ẢNH: TRẦN ĐÌNH BA

Về tác phẩm này, nhà văn Bùi Hiển chia sẻ với nhà văn Nguyễn Công Hoan, truyện được ông viết ra lấy cảm hứng từ bà chị họ. "Truyện Nằm vạ mà anh đã đọc, là truyện bà chị họ tôi. Tôi viết để đùa bà ấy. Bà ấy nằm lì nhịn ăn đến 7, 8 ngày mà không chết. Trước hết, tôi tưởng vì không ỉa đái, không cựa quậy, nên không cần ăn uống. Nhưng rồi tôi khám phá ra. Dưới chiếu đầu giường bà ấy nằm, có một đống lá bánh giò bị ép bẹp dí. Còn bài tiết, thì bà ấy đã thông lưng với đứa cháu, ngày nào cũng giúi cho bà một gói tro", Hỏi chuyện các nhà văn ghi.

Trong dòng ký ức của Bùi Hiển kể với Nguyễn Công Hoan, ông nhớ truyện Một câu chuyện trong chiến tranh viết về anh đại đội trưởng trắc trở chuyện tình duyên. Nguyên mẫu nhân vật chính là "anh đại đội trưởng mà tôi đã chung sống". Riêng với nhân vật nữ, thì đã có trong tâm trí nhà văn từ nhân vật có thật trước đó rất lâu rồi, là một chị mua dầu dừa ở chợ, rồi chải tóc ngay giữa chợ ở cái thời mà đạn bom khốc liệt nên hình ảnh chải tóc thanh bình ấy giữa chiến tranh thành bất thường, in đậm trong ký ức nhà văn. Đến khi viết truyện này, hình ảnh của chị quay trở lại, "sừng sững hiện ra ngay trong đầu óc tôi, với một lý lịch sơ lược của đời chị, trong đó cuộc tình duyên lỡ dở với anh đại đội trưởng của tôi thế nào rồi kết cục nó như thế nào, ý như chính chị giãi bày cặn kẽ cho tôi nghe vậy".

Kim Hà được giải thưởng từ chuyện nhà

Giải thưởng văn chương Tự lực văn đoàn năm 1939 mảng tiểu thuyết được trao cho tác phẩm Cái nhà gạch của nhà văn Kim Hà.

ẢNH: TƯ LIỆU

ẢNH: THƯ VIỆN QUỐC GIA PHÁP

Trong Tự truyện, Tô Hoài còn nhớ Kim Hà đã mở báo Ngày nay có đăng tin giải thưởng và khoe "Cái nhà gạch của tao được giải thưởng Tự lực văn đoàn". Tác phẩm ấy chính là truyện thật của gia đình tác giả. Vẫn lời Tô Hoài, bản thảo tác phẩm dày đến ba bốn tập giấy kẻ, "Cái nhà gạch là chuyện Kim Hà kể sự tích mẹ anh ký cóp, xoay xỏa để làm nên cái nhà gạch hai gian mà anh đương ở đấy"… "Quyển Cái nhà gạch của Kim Hà viết sự thực, sự thực mạnh mẽ đến nỗi người đọc không thấy chữ nữa, chỉ gặp xù xì toàn cuộc sống. Nào Kim Hà gò trang kim [làm vàng mã]. Nào Kim Hà bị mẹ chửi, phải nhịn đói"... "Cũng phải, Kim Hà làm gì có chữ. Kim Hà chỉ có đời thực của mình thôi".

Sau này, Kim Hà còn có tác phẩm Tiếng còi nhà máy viết trong thời gian từ 17.8 đến 4.11.1940. Tô Hoài cho biết: "Anh viết Tiếng còi nhà máy, Nhà xuất bản Tân Việt in. Tiếng còi nhà máy, anh ngồi ở nhà nghe còi tầm ở Nhà máy thuộc Da, nhà máy Bia Ô Mền, nhà La Pho rồi anh tưởng tượng ra truyện". Tiểu thuyết này dày 124 trang, được Nhà xuất bản Tân Việt của Lê Văn Văng in trong tủ "Loại sách sống" năm 1941. (còn tiếp)