Những nhân vật 'đinh' của tôi

1 Có lẽ, nhân vật "đinh" đặc biệt nhất trong đời làm báo của tôi là nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm. Không phải chỉ vì những vị trí ông từng đảm nhận hay vì ông là tác giả bài Đất nước nổi tiếng, mà bởi ông là con trai của Hải Triều. Ông trở thành nhân vật "nặng ký" nhất trong loạt bài Theo dấu nhà báo Hải Triều mà tôi theo đuổi nhân kỷ niệm 100 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam (21.6.2025). Chính ông đã giúp tôi bước qua lớp vỏ tư liệu khô cứng để chạm vào phần đời sống phía sau một tên tuổi lớn của nền báo chí cách mạng.

ẢNH: NGUYÊN THỌ

Tôi còn nhớ ngày mưa ở Vỹ Dạ cuối năm 2024, trong căn nhà cũ nơi Hải Triều từng sống cùng gia đình, Nguyễn Khoa Điềm chậm rãi kể chuyện cha mình bằng giọng Huế đầy khiêm nhường. Ông bảo mình không được ở gần cha nhiều vì Hải Triều sớm thoát ly theo kháng chiến chống Pháp. Việc hiểu về cha, với ông, cũng bắt đầu từ cách như một người học trò tìm đọc tư liệu, nghe người thân kể lại rồi tự lần theo dấu vết cuộc đời của một nhà báo cách mạng lớn.

Nhà thơ kể chuyện gia đình nhiều đời làm báo, làm văn hóa; chuyện bà nội ông là Đạm Phương nữ sử, một trong những nữ ký giả đầu tiên của đất nước; chuyện ông cố gắng bổ sung thêm tư liệu cho cuốn Hải Triều toàn tập in năm 2014. Nhưng điều khiến tôi nhớ nhất là lúc ánh mắt ông chùng xuống khi nói: "Muốn hiểu thêm về cụ, chắc phải tiếp tục nghiên cứu, phải có thêm phát hiện…".

ẢNH: NGUYÊN THỌ

Chính câu nói ấy đã giữ tôi ở lại rất lâu với loạt bài này. Càng lần theo cuộc đời Hải Triều, tôi càng đối diện với khoảng trống tư liệu rất lớn về những người làm báo cách mạng buổi đầu. Nhiều bài viết thất lạc, nhiều dấu vết chỉ còn nằm trong ký ức người thân và những cuộc trò chuyện hiếm hoi như thế này. Và nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm chính là người đã giúp tôi nối lại những mảnh ký ức rời rạc ấy.

Tôi vẫn nhớ cảm giác đứng trên sân khấu nhận giải nhất Giải báo chí Hải Triều năm 2025 tại Huế. Người trao chiếc cúp cho tôi hôm ấy lại chính là ông Nguyễn Khoa Điềm - người mà trước đó tôi đã nhiều lần lặn lội tìm gặp để nghe kể chuyện về cha của ông. Một vòng tròn khép lại đầy duyên nợ!

2 Một trong những nhân vật "đinh" mà tôi nhớ nhất là thượng tọa Thích Huệ Vinh, trụ trì chùa Quán Thế Âm (Đà Nẵng) trong loạt bài Bí ẩn Ngũ Hành Sơn (đoạt giải nhì Giải báo chí Đà Nẵng năm 2023). Tôi vẫn nhớ những ngày rong ruổi dưới chân ngọn Kim Sơn, lần theo những câu chuyện nửa thực nửa huyền hoặc tồn tại hàng trăm năm quanh danh thắng này. 

Đó là dạng đề tài rất khó viết. Nếu chỉ sa vào truyền thuyết, bài báo sẽ dễ thành chuyện kể dân gian. Nhưng nếu chỉ nhìn bằng con mắt khảo cứu, toàn bộ hơi thở đời sống và tín ngưỡng của vùng đất sẽ "chết" ngay trên mặt giấy.

Và rồi tôi gặp thượng tọa Thích Huệ Vinh… Ở ông có sự pha trộn rất lạ giữa một nhà tu hành và một người lưu giữ ký ức văn hóa bản địa. Những cuộc trò chuyện thường bắt đầu rất nhẹ nhàng bên hiên chùa Quán Thế Âm, giữa tiếng chuông và mùi nhang trầm thoang thoảng. Nhưng càng nghe, tôi càng nhận ra phía sau dáng vẻ điềm đạm ấy là cả một kho tư liệu về lịch sử, tín ngưỡng và đời sống dân gian quanh Ngũ Hành Sơn.

ẢNH: HOÀNG SƠN

Ông kể tôi nghe chuyện chọn người vào vai Quán Thế Âm trong lễ hội cùng tên. Một cô gái được tìm kiếm trước cả năm trời, phải ăn chay, học thiền, rèn dáng đi, thần thái chỉ để xuất hiện đúng một giờ đồng hồ trong lễ hóa trang giữa hàng vạn người. Có hôm, ông dẫn tôi ra bờ sông Cổ Cò trước chùa Quán Thế Âm để chỉ nơi tương truyền từng là bến ngự của vua Minh Mạng.

Có lúc, giữa câu chuyện về Huyền Trân công chúa, ông lại trầm xuống. Ông bảo bao đời nay dân ở đây vẫn gọi miếu thờ là miếu Bà thì khó mà nói không tồn tại câu chuyện công chúa từng ghé chân. Đó không hẳn là sử liệu mà là ký ức dân gian được truyền qua nhiều thế hệ. Chính cách nhìn ấy đã giúp tôi hiểu ra điều quan trọng nhất của loạt bài Bí ẩn Ngũ Hành Sơn: đôi khi thứ cần ghi lại không chỉ là "đúng - sai" của lịch sử mà còn là cách cộng đồng lưu giữ niềm tin và ký ức.

3 Trong những nhân vật "đinh" tôi từng gặp, Ra Pát Ngọc Hà, cậu thanh niên người Tà Ôi ở A Lưới (Huế), khá kiệm lời. Phần lớn thời gian gặp nhau, Hà chỉ cúi xuống đẽo nứa, mài lưỡi đồng hoặc ngồi lặng giữa căn nhà sàn ám khói bếp để thổi khèn.

ẢNH: HOÀNG SƠN

Tôi gặp Hà trong loạt bài Chuyện nghệ nhân gen Z giữa lúc vẫn mang trong lòng nỗi băn khoăn rằng liệu văn hóa truyền thống vùng cao rồi sẽ đi về đâu khi lớp nghệ nhân già lần lượt mất đi. Có những loại nhạc cụ chỉ còn tồn tại trong lời kể. Có những thanh âm đại ngàn tưởng đã biến mất hẳn khỏi Trường Sơn.

Rồi tôi gặp Hà…

Chiều hôm ấy ở A Lưới, sương núi xuống rất nhanh. Tôi vẫn nhớ cảm giác khi nhìn một chàng trai sinh năm 2000 ngồi giữa đại ngàn, tay nâng thứ nhạc cụ từng được xem là khó chơi, khó chế tác bậc nhất của người Tà Ôi. Càng nghe Hà kể chuyện tự tháo chiếc khèn cũ của nghệ nhân để nghiên cứu, chuyện lặn lội sang tận các bản làng bên Lào tìm loại đồng phù hợp làm lưỡi gà, tôi càng hiểu đây không còn là sở thích bình thường của chàng trai trẻ. Đó là một cách giữ lấy ký ức.

Tôi nhớ mãi câu chuyện Hà phục dựng chiếc tù và karyok ayon vốn chỉ còn trong trí nhớ của các già làng. Hôm cậu thổi thử cho một cụ già hơn 80 tuổi nghe, ông đã bật khóc vì quá lâu rồi mới được nghe lại âm thanh của núi rừng năm xưa. Khoảnh khắc ấy khiến tôi hiểu mình đã gặp nhân vật "đinh" của cả loạt bài.

Bởi nếu không có Hà, tuyến bài về những nghệ nhân gen Z rất dễ chỉ dừng lại ở những câu chuyện người trẻ làm nghề truyền thống. Hà xuất hiện như một chỉ dấu rằng mạch ngầm văn hóa đại ngàn vẫn chưa đứt. Giữa thời buổi mà nhiều người trẻ rời bản làng, rời tiếng khèn, rời lễ hội cũ để bước vào đời sống hiện đại, vẫn có một chàng trai lặng lẽ ngồi mài từng chiếc lưỡi đồng để giữ đúng âm sắc của núi rừng.

*******

Dịp 21.6 lại về, tôi lại nghĩ về những nhân vật "đinh" mà mình từng gặp. Họ - những con người không hiện diện trên mặt báo với tư cách tác giả nhưng âm thầm trao cho bài báo điều quan trọng nhất: sự tin cậy và hồn cốt của tác phẩm. Có lẽ cũng chính từ những cuộc gặp gỡ như thế mà tôi vẫn muốn tiếp tục lên đường, tiếp tục đi tìm những con người và những câu chuyện mới cho nghề báo của mình…