Viện Nghiên cứu Kinh tế - Xã hội (Trường đại học Sài Gòn) vừa phối hợp Quỹ Konrad Adenauer Stiftung (KAS) tại Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học quốc tế về chủ đề: "Nâng cao hiệu quả các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế trong giải quyết tranh chấp thương mại và đầu tư tại TP.HCM".
PGS-TS Nguyễn Phan Thu Hằng, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế - xã hội, khẳng định: "Trong bối cảnh TP.HCM đang đẩy mạnh cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới vai trò trung tâm tài chính quốc tế, việc hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, chuyên nghiệp, phù hợp với thông lệ quốc tế càng trở nên cấp thiết đối với cộng đồng doanh nghiệp, nhà đầu tư và các cơ quan thực thi pháp luật".
PGS-TS Nguyễn Phan Thu Hằng, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế - xã hội
ẢNH: ĐHSG
Hiện nhu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài đang gia tăng tại Việt Nam. Năm 2025, Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) đã thụ lý 532 vụ tranh chấp, tăng 11,2% so với năm 2024.
Theo PGS.TS Phan Hoài Nam, Trường đại học Luật TP.HCM: "Mục tiêu cốt lõi của doanh nghiệp khi đối mặt với tranh chấp không dừng lại ở việc giành chiến thắng về mặt pháp lý, mà quan trọng hơn là bảo đảm sự ổn định cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và đầu tư".
Khu vực công trước rủi ro bị kiện ra trọng tài quốc tế
Ngoài khối tư nhân, khu vực công tại Việt Nam cũng đang đứng trước áp lực rủi ro pháp lý. GS.TS Mai Hồng Quỳ, chuyên gia Viện Nghiên cứu kinh tế - xã hội Trường đại học Sài Gòn, lưu ý rằng các cơ quan nhà nước cần phân biệt rõ giữa trọng tài thương mại (giải quyết tranh chấp hợp đồng giữa các thương nhân, phát sinh từ hợp đồng thương mại) và trọng tài đầu tư (ISDS) giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư.
GS.TS Mai Hồng phân tích, đối với cơ chế trọng tài đầu tư, các quyết định hành chính nội bộ như thu hồi đất, rút giấy phép, thay đổi chính sách thuế hay xử lý hình sự quan hệ kinh tế đều có thể khiến Nhà nước bị nhà đầu tư nước ngoài kiện ra trọng tài quốc tế nếu bị xem là vi phạm tiêu chuẩn bảo hộ.
GS-TS Mai Hồng Quỳ, chuyên gia Viện Nghiên cứu kinh tế - xã hội Trường đại học Sài Gòn
ẢNH: NGÂN NGA
Nguy cơ này không chỉ dừng lại ở trọng tài đầu tư mà còn hiện hữu ngay trong trọng tài thương mại, khi các cơ quan địa phương và doanh nghiệp nhà nước thường xuyên ký kết hợp đồng dự án PPP (BOT, BT...), mua sắm công hay đất đai. Điều 97 luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư năm 2020 cho phép các tranh chấp giữa cơ quan ký kết hợp đồng với nhà đầu tư được giải quyết bằng thương lượng, hòa giải, Trọng tài Việt Nam hoặc tòa án Việt Nam.
Theo số liệu thống kê, gần 19% số vụ trọng tài mới năm 2024 tại ICC có sự tham gia của nhà nước hoặc doanh nghiệp nhà nước. Thực tế hiện nay có doanh nghiệp đã và đang là bị đơn tại các trung tâm trọng tài quốc tế.
Tòa án hủy phán quyết của trọng tài còn cao
Theo chuyên gia, dù nhu cầu sử dụng trọng tài tăng cao, hệ thống trọng tài thương mại Việt Nam vẫn tồn tại những điểm nghẽn lớn làm giảm sức hấp dẫn, nổi bật nhất là vấn đề tòa án hủy phán quyết và khâu thi hành án.
Các chuyên gia nước ngoài tham gia tại hội thảo
ẢNH: NGÂN NGA
Giai đoạn 2011 - 2024, có khoảng 43 trên 181 phán quyết trọng tài bị hủy, trong đó tới 45% là do lý do trái pháp luật Việt Nam. Điều này đi ngược thông lệ quốc tế khi sai sót về nội dung hay pháp luật không phải là căn cứ để tòa án hủy phán quyết.
Điểm nghẽn thứ hai nằm ở khâu thi hành. Báo cáo sơ kết của Bộ Tư pháp giai đoạn 2011 - 2015, tỷ lệ phán quyết trọng tài được cơ quan thi hành án dân sự thực thi trên thực tế mới đạt khoảng 60%. Tuy nhiên, từ năm 2016 đến nay, cơ quan chức năng chưa công bố thêm.
Bình luận (0)