Nobel Hóa học vinh danh đột phá sản xuất thuốc an toàn

Chiều qua (7.10), Viện Hàn lâm khoa học Hoàng gia Thụy Điển công bố giải Nobel Hóa học năm nay thuộc về ông Henri Kagan (96 tuổi, người Pháp, giáo sư danh dự của Đại học Paris-Sud, Pháp) và ông Kenso Soai (76 tuổi, người Nhật Bản, giáo sư danh dự của Đại học Khoa học Tokyo, Nhật Bản). Theo đó, quyết định trao giải lần này là "vì những khám phá về hiệu ứng phi tuyến tính và hiện tượng tự xúc tác trong quá trình tổng hợp hữu cơ bất đối xứng". Công trình của hai ông được xem như bước ngoặt lịch sử cho ngành sản xuất dược phẩm và đã "giải mã" bí ẩn hóa học suốt gần một thế kỷ.

Bài toán sinh tử của ngành dược

Trong tự nhiên, nhiều phân tử cấu tạo nên sự sống tồn tại dưới hai dạng biến thể giống hệt nhau nhưng ngược chiều, tương tự hai bàn tay của con người. Tuy nhiên, cơ thể sinh vật sống lại rất kén chọn khi chỉ sử dụng một biến thể duy nhất, chẳng hạn chỉ dùng phân tử "tay trái" để xây dựng cấu trúc tế bào. Đặc tính này được giới khoa học gọi là "homochirality" (tạm dịch: tính đồng thủ).

Ảnh: Reuters

Vấn đề nảy sinh khi con người tiến hành tổng hợp hóa chất nhân tạo. Các phản ứng hóa học thông thường luôn tự động tạo ra một hỗn hợp tồn tại cả hai biến thể phân tử "trái - phải". Trong điều chế thuốc, chỉ một biến thể có tác dụng chữa bệnh, trong khi bên còn lại vô tác dụng hoặc có thể gây độc. Việc không thể loại bỏ phân tử có hại khiến sản phẩm thuốc tiềm ẩn rủi ro khi sử dụng.

Một vụ việc được xem là thảm họa y khoa đã xảy ra vào đầu thập niên 1960, khi các bà mẹ trên thế giới dùng thuốc an thần thalidomide, sau đó đã khiến hàng ngàn trẻ mang dị tật bẩm sinh. Trong quá trình nghiên cứu, các nhà khoa học phát hiện loại thuốc được sử dụng thời điểm đó chứa hai phiên bản phân tử, một giúp chữa bệnh nhưng phần còn lại là chất độc làm suy yếu thai nhi.

Từ thảm kịch trên, việc kiểm soát phản ứng hóa học khi điều chế thuốc nhằm chỉ tạo ra phân tử có lợi đã trở thành mục tiêu cũng như thách thức của giới khoa học. Nghiên cứu của hai ông Henri Kagan và Kenso Soai đã cung cấp chìa khóa để giải quyết bài toán này.

Làm chủ phản ứng hóa học

Vào năm 1986, ông Henri Kagan phát hiện một phương pháp can thiệp mới, giúp định hướng quá trình phản ứng hóa học tạo ra một phiên bản phân tử với tỷ lệ áp đảo hoàn toàn phiên bản kia (được hiểu là khả năng tạo ra nhiều phân tử có lợi hơn phần có hại). Công trình của ông Kagan là bước ngoặt thúc đẩy giới hóa học lao vào nghiên cứu.

Sau nhiều năm nghiên cứu và kế thừa nền tảng của đồng nghiệp, đến năm 2003, ông Kenso Soai công bố phản ứng hóa học nhân tạo đầu tiên chỉ sinh ra duy nhất một phiên bản phân tử. Đây được xem như bước tiến lịch sử, đánh dấu con người đã có thể tạo ra phản ứng mà chỉ có phân tử có lợi được giữ lại.

Thành tựu của hai nhà khoa học đoạt giải Nobel 2026 không chỉ giúp nhân loại hiểu rõ hơn về nguồn gốc hóa học của sự sống, mà còn cung cấp những công cụ phát triển ngành công nghiệp hiện đại. Khám phá của họ đang đóng vai trò nền tảng giúp các công ty tối ưu hóa quy trình sản xuất các chất tương tác trực tiếp với cơ thể người, từ dược phẩm, hương liệu đến hóa chất nông nghiệp, giúp đảm bảo sản phẩm có độ an toàn tuyệt đối.

"Hai nhà khoa học đã mang đến giải pháp cho bí ẩn hóa học suốt một thế kỷ qua, đó là làm sao chúng ta tự tạo được tính đồng thủ. Các phản ứng hóa học mà họ đã phát triển thật sự phi thường", Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học Heiner Linke tuyên bố.