Nón ngựa Phú Gia gần 300 năm tuổi, vì sao có chiếc giá 10 triệu đồng?

Vì sao gọi là nón ngựa?

Ở thôn Phú Gia (xã Xuân An, tỉnh Gia Lai; trước đây thuộc xã Cát Tường, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định), nghề chằm nón ngựa đã tồn tại gần 300 năm.

Theo các cụ cao niên ở thôn Phú Gia, tên gọi nón ngựa bắt nguồn từ hình ảnh người cưỡi ngựa, đặc biệt là những người con nhà võ ở vùng đất Bình Định xưa. Hai quai nón được cố định ở hai bên. Người đội dùng một dải nón dài khoảng 1,2 m quàng qua hai quai rồi thắt dưới cằm, phần còn lại để buông xuống. Cách buộc này giúp dễ điều chỉnh khi ngồi trên lưng ngựa.

ẢNH: H.T

Ngày trước, nón ngựa còn có chụp bằng đồng hoặc bạc. Chụp nón được chạm trổ theo phẩm trật, tạo vẻ uy nghiêm cho người đội. Hình ảnh người cưỡi ngựa đội nón chụp bạc từng in đậm trong đời sống vùng đất võ.

Từ một vật dụng gắn với đời sống, nón ngựa Phú Gia dần trở thành dấu ấn văn hóa của vùng đất này. Năm 2024, nghề chằm nón ngựa Phú Gia được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Theo đại diện UBND xã Xuân An, làng nghề hiện có khoảng 300 hộ tham gia sản xuất nón ngựa. Trong đó, khoảng 260 hộ ở thôn Phú Gia; số còn lại ở các thôn Xuân Quang, Xuân An, Chánh Lạc, Kiều Đông và Tường Sơn tham gia một số công đoạn, sau đó bán thô cho các hộ chuyên làm hoa văn ở Phú Gia để hoàn thiện.

Một chiếc nón qua hàng chục công đoạn

Nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan (79 tuổi, ở thôn Phú Gia) cho biết nguyên liệu làm nón khá gần gũi với đời sống, nhưng để biến chúng thành một chiếc nón hoàn chỉnh lại là cả một quy trình thủ công công phu.

ẢNH: H.T

Cây giang được dùng làm sườn, lá kè làm phần lợp, còn rễ cây dứa rừng được chải lấy tơ làm chỉ.

Người thợ bắt đầu bằng việc làm "mê". Giang tươi được chẻ thành thẻ, phơi khô, ngâm nước rồi tước thành những sợi mỏng. Các sợi giang được đan theo kiểu đan giỏ, tạo thành những ô lục giác.

Tấm mê sau đó được đặt lên khuôn để rập thành hình chiếc nón. Người thợ tiếp tục chẻ, chuốt những cây nang thật nhỏ, xếp dựng quanh sườn rồi thắt kín từ vành lên chóp.

Đến phần hoa văn, nghệ nhân dùng chỉ ngũ sắc thêu những hình ảnh truyền thống như long, lân, quy, phụng; mai, lan, trúc, cúc; bài thơ, câu đối hoặc hoa lá.

Lá kè sau khi thu hoạch được rọc, phơi nắng, phơi sương rồi sấy trên lồng tre. Người thợ dùng dụng cụ nóng vuốt từng chiếc lá cho thẳng, sau đó rọc thành những mảnh nhỏ và bủa đều quanh sườn trước khi chằm.

Đây là lúc đôi tay người thợ thể hiện rõ nhất sự khéo léo. Mũi chằm phải nhỏ, đều và kín. Lá phải bám chắc vào sườn nhưng bên ngoài gần như không nhìn thấy mối chỉ.

Sau cùng là các công đoạn nức vành, làm sòi, lặt mối và kết quai. Một chiếc nón hoàn chỉnh là kết quả của hàng chục công đoạn nối tiếp nhau, trong đó có những khâu đòi hỏi tay nghề cao.

Điều gì khiến chiếc nón có giá 10 triệu đồng?

Theo UBND tỉnh Gia Lai, nón ngựa Phú Gia có nhiều phân khúc giá. Nón thông thường được sản xuất với số lượng lớn, giá khoảng 70.000 - 150.000 đồng/chiếc. Nón lật, loại không lợp lá và có thiết kế đơn giản hơn, có giá 80.000 - 150.000 đồng/chiếc.

Trong khi đó, nón ngựa truyền thống cao cấp có giá từ 1,5 - 6 triệu đồng/chiếc. Những chiếc nón có chóp gắn chụp bạc hoặc đồi mồi, chạm trổ các hoa văn long, lân, quy, phụng, có giá khoảng 8 - 10 triệu đồng/chiếc, thậm chí cao hơn tùy chất lượng chụp bạc.

ẢNH: ĐỨC NHẬT

Giá trị chiếc nón không chỉ nằm ở vật liệu mà còn ở công sức của người thợ qua hàng chục công đoạn. Đặc biệt, hoa văn và chụp nón tạo nên sự khác biệt giữa nón phổ thông và nón cao cấp.

Mỗi năm làng nghề sản xuất khoảng 60.000 chiếc nón thông thường, nhưng dòng nón ngựa truyền thống cao cấp chỉ khoảng 130 chiếc.

Những chiếc nón cao cấp cũng được khách nước ngoài quan tâm. Khách từ Mỹ, Pháp, Thái Lan, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc... đã đặt mua nón ngựa Phú Gia làm quà lưu niệm.

Thế nhưng, một chiếc nón có giá hàng triệu đồng chưa đồng nghĩa người làm nghề có thu nhập tương xứng. Làng nghề hiện chỉ còn rất ít người có khả năng đảm nhiệm toàn bộ quy trình chế tác. Trong số đó có nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan, cụ Đoàn Thị Đâu, bà Hà Thị Thu, bà Trần Thị Kéo và cụ Đỗ Thị Nga. Phần lớn nghệ nhân đã bước sang tuổi 80.

Người trẻ ít mặn mà với nghề bởi hiệu quả kinh tế chưa cao. Việc truyền nghề chủ yếu diễn ra trong từng gia đình, số người học nghề ngày càng ít.

37,6 tỉ đồng để giữ nghề

Ngày 14.8, UBND tỉnh Gia Lai phê duyệt đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia "Nghề chằm nón ngựa Phú Gia" gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Giai đoạn 2026 - 2030, tổng nhu cầu vốn thực hiện đề án dự kiến 37,6 tỉ đồng. Mục tiêu không chỉ là giữ nghề mà còn tạo sinh kế từ di sản.

Đến năm 2030, địa phương đặt mục tiêu tổ chức 2 - 3 lớp truyền nghề mỗi năm, số hóa toàn bộ cơ sở dữ liệu về nghề làm nón ngựa Phú Gia và phấn đấu có thêm 2 - 3 nghệ nhân ưu tú.

Làng nghề sẽ phát triển 3 dòng sản phẩm gồm dòng di sản, dòng đương đại và dòng lưu niệm. Du khách có thể tham gia tour "Một ngày làm nghệ nhân nón ngựa Phú Gia", trực tiếp trải nghiệm một số công đoạn dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân.

ẢNH: H.T

Đề án cũng định hướng kết nối làng nghề với võ cổ truyền, bài chòi để hình thành chuỗi sản phẩm văn hóa, đưa nón ngựa vào các tour, tuyến trải nghiệm di sản trên hành lang kinh tế - du lịch "Biển Quy Nhơn - Cao nguyên Pleiku".

Địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030 thu hút 8.000 - 10.000 lượt khách mỗi năm; doanh thu từ du lịch và dịch vụ gắn với làng nghề tăng 10% mỗi năm. Ít nhất 10 - 15 hộ dân sẽ tham gia các dịch vụ du lịch cộng đồng như homestay, trải nghiệm.

Gần 300 năm tồn tại, nón ngựa Phú Gia đang đứng trước cơ hội bước ra khỏi phạm vi một sản phẩm thủ công để trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch. Nhưng trước khi nghĩ đến chuyện bán được bao nhiêu chiếc nón, điều quan trọng hơn là giữ được những người biết làm nón.

Bởi khi những nghệ nhân cuối cùng không còn đủ sức ngồi bên khuôn nón, những đường kim, mũi chỉ được truyền qua nhiều thế hệ cũng có thể mất theo. Khi ấy, 10 triệu đồng cũng không thể mua lại một nghề truyền thống đã thất truyền.