Nữ Phó giáo sư với các sáng chế bảo mật Ai trên đất Mỹ

Từ cô gái lớn lên ở Đà Nẵng với niềm say mê công nghệ, đến nhà nghiên cứu tại Mỹ miệt mài khám phá những cơ chế thầm lặng vận hành phía sau các hệ thống AI, chị Phụng mong muốn hướng đến xây dựng một thế hệ AI mới an toàn, minh bạch, đáng tin cậy cho người dùng và xã hội.

Hành trình từ Đà Nẵng đến Albany

Sinh ra và lớn lên tại thôn Việt Sơn, xã Đồng Dương, Đà Nẵng, chị Phụng đã sớm thể hiện niềm say mê với công nghệ. Tại ĐH Bách khoa Đà Nẵng, chị tham gia nhiều cuộc thi nghiên cứu khoa học sinh viên, đoạt giải 3 toàn quốc trong cuộc thi thiết kế vi mạch điện tử năm 2012; đồng thời nghiên cứu chuyên sâu về xử lý hình ảnh và tín hiệu camera cùng giảng viên.

Ảnh: NVCC

Năm 2013, sau khi tốt nghiệp đại học, chị Phụng nhận học bổng nghiên cứu tại ĐH Công nghệ Nanyang, Singapore. 7 tháng nghiên cứu vi mạch dưới sự hướng dẫn của giáo sư tại đây mở ra định hướng du học, giúp chị quyết định theo đuổi con đường nghiên cứu ở Mỹ.

Năm 2015, chị Phụng sang ĐH bang Oregon, Mỹ học thạc sĩ ngành khoa học máy tính, trước khi học tiếp tiến sĩ tại Học viện Công nghệ New Jersey, Mỹ (2018 - 2023). Tại Mỹ, chị nghiên cứu chuyên sâu về bảo mật thông tin, học máy, AI, đồng thời thực tập tại Adobe (tập đoàn phần mềm đa quốc gia của Mỹ, nổi tiếng với các sản phẩm sáng tạo như Photoshop và Acrobat), nơi chị áp dụng các phương pháp học sâu trong phân tích dữ liệu và cùng nhóm phát triển 4 bằng sáng chế.

Năm 2023, sau khi tốt nghiệp tiến sĩ, chị Phụng ứng tuyển trực tiếp vào 7 vị trí Phó giáo sư (Assistant Professor) tại Mỹ và trúng tuyển cả 7 trường, cuối cùng chị chọn Trường ĐH Bang New York tại TP.Albany vì môi trường nghiên cứu năng động, các nhóm chuyên sâu về bảo mật AI và cơ hội vừa giảng dạy vừa triển khai dự án ứng dụng thực tế.

Sinh sống tại TP.Albany, lịch làm việc của chị gắn chặt với khung giờ sáng sớm. 5 giờ sáng, khi thành phố còn im ắng, chị đã bắt đầu làm việc để kiểm tra mô hình, đọc báo cáo hoặc chuẩn bị cho các buổi hướng dẫn nghiên cứu sinh. Công việc giảng dạy, nghiên cứu và tham gia hoạt động học thuật khiến một ngày của chị hiếm khi kết thúc trước buổi tối. Thế nhưng, chị xem nhịp độ ấy như điều tự nhiên của nghề.

Dấu ấn từ các sáng chế bảo mật AI

Những năm gần đây, AI được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, kéo theo lo ngại về an toàn dữ liệu và tính minh bạch. Chị Phụng chọn hướng nghiên cứu chuyên sâu vào khoảng trống này. Trong số các công trình thu hút sự chú ý, hai dự án nổi bật nhất là giải pháp bảo mật trong xử lý ngôn ngữ tự nhiên và bảo vệ bản quyền mô hình AI, phát hiện tấn công vào hệ thống. Dự án đầu tiên đã hoàn thiện và được cấp 4 bằng sáng chế tại Mỹ, phát triển trong quá trình thực tập tại Adobe.

Ảnh: NVCC

Dự án thứ hai đang trong giai đoạn hoàn thiện cùng IBM (International Business Machines Corporation, một tập đoàn công nghệ đa quốc gia có trụ sở tại Mỹ). Công trình này được đánh giá qua nhiều vòng thẩm định nội bộ trước khi tập đoàn quyết định cấp kinh phí và cử chuyên gia phối hợp để đưa vào thử nghiệm thực tế. Quy trình này thường đòi hỏi tiêu chí khắt khe, từ tính ổn định của thuật toán đến khả năng vận hành trong môi trường dữ liệu lớn. Việc được một doanh nghiệp lớn đầu tư chứng tỏ ngoài giá trị học thuật, dự án còn có tiềm năng ứng dụng rộng rãi trong các hệ thống thực tế đang vận hành.

Hướng nghiên cứu thực tiễn và dự án với các doanh nghiệp lớn

Không chỉ dừng lại ở các bài toán mang tính nền tảng, chị Phụng và cộng sự còn mở rộng nghiên cứu sang lĩnh vực giám sát, quản lý dữ liệu. Dự án nhận diện biển số xe thông minh mà nhóm đang phát triển cho Ủy ban Xe cơ giới Mỹ thể hiện hướng đi này. Hệ thống được thiết kế để đọc biển số trong nhiều điều kiện ánh sáng và thời tiết, đồng thời phát hiện dấu hiệu chỉnh sửa hình ảnh. Đây là vấn đề mà cơ quan quản lý gặp khó, nhất là khi hành vi gian lận ngày càng tinh vi.

Ảnh: NVCC

Trong quá trình hướng dẫn sinh viên, chị Phụng luôn ưu tiên đưa các dự án nghiên cứu gần với ứng dụng thực tế. Một trong số đó là nghiên cứu sinh Đặng Văn Kiều, 32 tuổi, hiện theo học chương trình tiến sĩ ngành khoa học thông tin tại Trường ĐH Bang New York ở TP.Albany.

Anh Kiều cho biết: "Sau khi tốt nghiệp thạc sĩ ngành máy học vào năm 2023, mình làm việc một thời gian cho công ty công nghệ nhưng nhận thấy công việc chủ yếu thiên về ứng dụng. Vì muốn nghiên cứu sâu hơn, mình bắt đầu tìm hiểu các nhóm nghiên cứu và chương trình ở Mỹ. Trong quá trình đó, mình biết đến các công trình của Phó giáo sư Phụng và thấy hướng nghiên cứu của chị rất phù hợp với định hướng của bản thân, nên quyết định ứng tuyển vào nhóm".

Theo chị Phụng, nhóm nghiên cứu đã hoàn tất phần phát triển thuật toán watermarking và đạt kết quả vượt trội so với các giải pháp hiện có. Với IBM, nhóm đang tập trung tối ưu hóa hệ thống với trọng tâm là giảm độ trễ, nâng cao hiệu năng xử lý song song và tích hợp giải pháp vào hạ tầng đám mây. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một giải pháp có thể vận hành ổn định trong môi trường doanh nghiệp và sẵn sàng ứng dụng vào các hệ thống AI quy mô lớn.

Giữ nhịp nghiên cứu và gắn kết cộng đồng

Lĩnh vực an ninh mạng vốn có rất ít nữ giới, và chị Phụng từng là giảng viên nữ duy nhất trong khoa suốt nhiều năm. Đứng giữa môi trường hầu như toàn nam, chị từng cảm thấy rất áp lực, nhất là khi phải chứng tỏ năng lực, vì sự kỳ vọng dành cho nhà nghiên cứu trẻ luôn ở mức cao. Mỗi lần như vậy, chị lại tự nhủ: "Muốn ngồi ở một vị trí không ai ngồi được, thì phải chịu những cảm giác không ai chịu được", đây là câu nói nổi tiếng của ca sĩ Sơn Tùng MTP.

Chính những thử thách ấy, kết hợp với sự kiên định, đã rèn luyện cho chị Phụng khả năng nhận diện những rủi ro từ thiên lệch dữ liệu và thấu hiểu sâu sắc tác động của công nghệ đến con người. Khi làm việc với các mô hình AI, chị Phụng luôn đặt yếu tố con người lên hàng đầu, một góc nhìn mà tin rằng phụ nữ mang lại giá trị độc đáo, giúp xây dựng những hệ thống AI công bằng, an toàn và có trách nhiệm; đồng thời mở ra những hướng nghiên cứu và giải pháp sáng tạo mà thế giới công nghệ đang rất cần.

Áp lực công việc lớn nhưng chị Phụng tìm cách giữ cân bằng bằng những hoạt động giản dị. Sau giờ làm, chị dành thời gian cho việc nấu ăn, gặp bạn bè hoặc luyện tập. Món mì Quảng, gần như gắn liền với ký ức tuổi thơ ở Đà Nẵng, vẫn là món đầu tiên chị chọn nấu khi muốn giảm căng thẳng sau một ngày dài.

Bên cạnh công việc nghiên cứu, chị hiện hướng dẫn nhiều nghiên cứu sinh, trong đó có cả sinh viên Việt. Việc hỗ trợ sinh viên Việt luôn được chị xem trọng, vì theo chị, tài năng không thiếu nhưng cơ hội định hướng ban đầu còn hạn chế. Với các bạn trẻ, nhất là nữ sinh muốn theo đuổi ngành an ninh mạng hay AI, chị thường chia sẻ rằng giới tính chỉ là yếu tố phụ. Điều quan trọng hơn là sự kiên trì và khả năng duy trì đam mê trong một lĩnh vực thay đổi từng ngày.

Từ Đà Nẵng đến TP.Albany là một hành trình dài. Nhưng qua những sáng chế đã được công nhận, các dự án đang được triển khai cùng doanh nghiệp và những nghiên cứu sinh bước ra từ phòng thí nghiệm của chị, có thể thấy Phó giáo sư Phụng đang đi trên con đường mà khoa học luôn cần. Đó là tạo ra tri thức mới, đồng thời bảo đảm công nghệ phục vụ con người một cách an toàn, minh bạch và có trách nhiệm.