Rất lâu nữa ngành điều Châu Phi mới đuổi kịp Việt Nam

ẢNH: QUANG THUẦN

Cụ thể, tháng 1, xuất khẩu nhân điều chế biến đạt 65.000 tấn, mang về kim ngạch 434 triệu USD, tăng mạnh 73,6% về khối lượng và 70,1% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Động lực chính của việc tăng đột ngột đến từ nhu cầu tiêu thụ tăng cao dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ, đặc biệt tại thị trường Trung Quốc, nơi các đối tác đẩy mạnh nhập khẩu nhân điều chế biến phục vụ tiêu dùng tết. Năm 2025 vừa qua, lần đầu tiên thị trường Trung Quốc vượt Mỹ để trở thành thị trường xuất khẩu lớn nhất của hạt điều Việt Nam, với kim ngạch đạt 1,115 tỉ USD.

Mặc dù vậy, với đặc thù cạnh tranh khốc liệt ngay từ chính nội tại doanh nghiệp, ngành điều luôn phải đối mặt với rủi ro cao vì lệ thuộc đến 90% vào nguyên liệu nhập khẩu. 

-PV: Ngay sau kỳ nghỉ tết Nguyên đán là vụ điều ở Campuchia bước vào mùa thu hoạch, ông đánh giá thế nào về chất lượng, giá cả hạt điều trong năm nay?

*Ông Nguyễn Văn Công: Ngành điều năm nào cũng vậy, cứ vào đầu vụ là giá cả biến động dữ dội. Mới đầu vụ mà giá hạt điều bình thường mọi năm chỉ khoảng 1.300 USD nhưng năm nay đã lên đến 2.000 USD/tấn ở Campuchia. Thị trường này hiện có sản lượng hạt điều lên đến trên 1 triệu tấn, chiếm 30% nhu cầu sản lượng của ngành điều. Vì vậy, các doanh nghiệp hiện nay chú trọng khai thác. Năm 2025, họ cung cấp hơn 1 triệu tấn điều thô và hy vọng năm nay sẽ nhiều hơn nữa. Ngay sau kỳ nghỉ tết, chúng tôi sẽ cử đoàn lãnh đạo để đi khảo sát và đánh giá chất lượng kỹ hơn. Tại Việt Nam, kinh nghiệm 40 năm trong ngành điều của tôi cho thấy thời tiết, khí hậu năm nay rất thuận lợi, không có hiện tượng El NiNo, La Nina, chưa có hiện tượng sương muối, từ đó có thể dự báo sản lượng cũng như chất lượng sẽ gia tăng.

-Ngành điều Việt Nam nắm giữ công nghệ chế biến nhưng lại phụ thuộc chủ yếu nguồn nguyên liệu nhập khẩu. Việc các nước châu Phi từng bước đầu tư nhà máy, bảo hộ vùng nguyên liệu để gia tăng chế biến đã tạo ra áp lực gì đối với ngành điều Việt Nam, thưa ông? 

 *Trong nhiều năm nay, các nước châu Phi đã không chỉ xuất khẩu điều thô nguyên liệu mà họ đã từng bước đầu tư máy móc để chế biến điều nhân, lộ trình giống như con đường của chúng ta đã đi qua từ nhiều năm trước. Điều này gây ra sự mất công bằng đối với các nhà máy chế biến điều của Việt Nam nhưng đối với họ đó lại là con đường phát triển. Trong mấy năm gần đây, việc các nước châu Phi chủ động được công nghệ chế biến cũng đã gây ra nhiều khó khăn cho Việt Nam, cụ thể, họ có thể cạnh tranh bán nhân điều sang châu Âu, lợi thế là gần hơn so với Việt Nam. Nguyên liệu mà họ bán cho chúng ta cũng có phẩm cấp thấp hơn, khiến cho lợi nhuận của các nhà máy trong nước giảm đi.

Mặc dù vậy, ngành điều của Việt Nam luôn có những lợi thế mà châu Phi không thể cạnh tranh được, đó là sự khéo léo, cần cù, chịu khó của người lao động. Máy móc của họ chỉ làm được một số công đoạn sơ chế, nhưng đến khâu bóc vỏ lụa thì đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo tay của công nhân. Tôi có thể khẳng định rất lâu, rất lâu nữa thì ngành điều của châu Phi mới khắc phục được và bắt kịp Việt Nam.

ẢNH: QUANG THUẦN

-Như vậy, định hướng của ngành điều trong thời gian tới như thế nào? 

*Ngành điều Việt Nam đã có lịch sử phát triển hàng chục năm, từ cây xóa đói giảm nghèo đã trở thành một ngành công nghiệp tỉ đô. Kim ngạch xuất khẩu ngành điều qua mỗi năm không ngừng tăng lên, cụ thể trong 8 năm qua có những lúc bấp bênh, khó khăn bủa vây nhưng cuối cùng đều đạt mục tiêu phấn đấu. Năm 2025 kim ngạch xuất khẩu hạt điều đã mang về 5,5 tỉ USD và dự kiến năm 2026 này sẽ tiếp tục giữ vững thành tích. Nếu nhìn vào cán cân xuất -nhập của ngành điều thì có thể thấy biên độ ngày càng hẹp, nhưng thực tế các nhà máy chế biến hạt điều vẫn đóng vai trò quan trọng ở các địa phương, giải quyết công ăn việc làm, tạo ra thu nhập ổn định, góp phần đảm bảo an sinh xã hội.

Về thị trường tiêu thụ, mặc dù những năm qua có những biến động khiến nhu cầu tiêu thụ giảm ở Mỹ, châu Âu, nhưng các doanh nghiệp đều nỗ lực mở rộng thị trường. Đặc biệt, thị trường Trung Quốc ngày càng ưa chuộng hạt điều Việt Nam, bù đắp vào tỷ lệ giảm sút của các thị trường khác.

Với lợi thế là quốc gia chế biến và xuất khẩu điều hàng đầu thế giới, Việt Nam có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị này thay vì chỉ xuất khẩu nhân điều thô. Trong nhiều năm, mô hình xuất khẩu số lượng lớn nhưng giá trị gia tăng thấp đã bộc lộ giới hạn, nhất là khi nguồn nguyên liệu trong nước giảm và phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu từ châu Phi. Áp lực cạnh tranh từ Bờ Biển Ngà và Brazil - những quốc gia đẩy mạnh chế biến sâu, sẽ càng đặt ra yêu cầu chuyển đổi.

Từ cú sốc thuế đến cơ hội phục hồi, ngành điều Việt Nam đang đứng trước thời điểm tái cấu trúc quan trọng. Việc Mỹ bỏ thuế có thể tạo lực đẩy ngắn hạn, nhưng triển vọng dài hạn phụ thuộc vào chiến lược nâng cao giá trị: phát triển điều rang, điều tẩm vị, snack lành mạnh và đặc biệt là tham gia sâu vào ngành thực phẩm giá trị cao như sữa hạt điều. Nếu tận dụng tốt xu hướng tiêu dùng xanh và lành mạnh toàn cầu, điều Việt Nam hoàn toàn có thể bước vào chu kỳ tăng trưởng mới, bền vững và hiệu quả hơn.