Sách hay: 'Xứ của hiền' - Lời đồng vọng từ một miền quê

Xứ Tiên - không gian căn cước

Nguyễn Thị Diệu Hiền không viết để kể, để ngợi ca, mà để giữ lại một miền ký ức - nơi mỗi người đọc khi lật từng trang sách, dường như cũng được trở về miền ký ức của chính mình... Tình yêu quê hương trong Xứ của hiền lặng lẽ như mạch nước ngầm, không dễ nhận ra ngay, để rồi khi gấp lại cuốn sách, người ta không chỉ thấy quê của tác giả mà chợt nhận ra quê của chính mình.

Trong Xứ của hiền, quê hương Tiên Phước không được gọi tên bằng những lời khẳng định trực tiếp, bởi với tác giả, tình yêu quê hương không phải là điều cần chứng minh. Nó hiện diện tự nhiên như không khí con người hít thở mỗi ngày. Ngay từ những dòng đầu của Một sớm sương bay, Hiền đã lặng lẽ ghi lại: "Ngôi làng Lộc Yên chìm trong sương giăng hư ảo". Dường như đây là một cảnh quen đến mức không cần phải ngạc nhiên. Lộc Yên, ngôi làng cổ danh tiếng ở Đà Nẵng (Quảng Nam cũ), quê của Hiền, hiện lên trong sương với "những ngôi nhà cổ rêu phong" và "không gian trầm mặc" - một làng quê được nhìn bằng ánh mắt của người thuộc về, không phải của kẻ ghé qua.

Ảnh: N.Q.H

Tình yêu quê hương của Hiền vì thế không nằm ở việc ngắm nhìn, mà ở sự lắng của những hiểu biết rất cụ thể về đất đai, thổ nhưỡng, cây cối và cả con người "xứ Tiên". Trong Bài thơ xứ Tiên, hoa sưa hiện lên thật nhẹ nhàng: "Kìa tấm lụa cây sưa cổ thụ nghiêng mình nơi góc vườn, lặng lẽ tỏa sắc đơm hương. Kìa hàng sưa thong dong hai bên đường như đang ngân lên khúc hát". Cách Hiền kể về sưa giống như kể về một người làng. Ngay cả với những loài hoa từng bị "ghét bỏ" ở tuổi thơ thì tình cảm ấy vẫn hiện ra rất tự nhiên, như loài hoa mang tên "giả đò" (phương ngữ, tức giả vờ). Thay vì phủ nhận ký ức ấy, tác giả giữ nguyên cách gọi, cách nhớ, đặt loài hoa ấy trở lại đúng vị trí của nó, bởi theo chị, "Có lẽ, tên này cũng ra đời tự thuở xưa rất xưa khi người ta gánh theo tên xã tên làng trong mỗi chuyến di dân".

Quê hương trong "xứ của Hiền" vì thế không phải đối tượng để hoài niệm, mà là một không gian sống đang song hành và góp phần hình thành nên căn tính của người viết. Có lúc, tình yêu ấy còn được thể hiện bằng hành động rất cụ thể. Khi hàng chè tàu quanh nhà thờ cụ Huỳnh Thúc Kháng từng đứng trước nguy cơ bị thay bằng tường gạch, người mang "tiếng lòng làng xóm" vọng về đã chọn lên tiếng để giữ lại màu xanh quê cho ngôi nhà. Đó không phải là một cử chỉ lớn, nhưng đủ cho thấy quê hương không chỉ nằm trên trang viết, mà đã ăn sâu vào lựa chọn cách sống của tác giả.

Tết, nơi tuổi thơ trở về

Trong Xứ của hiền, tết không chỉ là một mùa trong năm, mà là khoảnh khắc con người được trở về với phần sâu nhất của mình. Tết của Hiền luôn bắt đầu từ làng Lộc Yên, từ nhịp sống chậm rãi của quê nhà, rất khẽ. Tết đến không bằng tiếng động, mà bằng cảm giác và màu quê: làng như đang thở chậm hơn, bếp đang ấm dần lên, lòng người đang lắng dịu trước sắc xuân. Đám rêu bên góc sân âm thầm vươn lên những nụ tim tím li ti. Những mùi vị rất riêng và rất quen nữa: "Mùi của tết là mùi của những con ngõ" hay "Mùi của tết là thơm nồng căn bếp - không gian rộn ràng nhất nhà". Chỉ với những chi tiết thật nhỏ rất dễ bị lãng quên trong cái sự ồn ào của hôm nay, mới biết tết đã neo chặt vào đời sống con người xứ Tiên tự bao đời.

Tết trong ký ức Hiền gắn liền với tuổi thơ và căn bếp gia đình. Chị nhớ "mùi lá chuối xanh hơ qua lửa rơm cho mềm dai để gói bánh", nhớ "mùi hơi bánh chưng bánh tét lúc sôi sùng sục", nhớ cả "mùi thơm lừng của bánh tổ vừa được lấy ra khỏi nồi hấp". "Mùi quá khứ" ấy không chỉ gọi tết về, mà gọi lại cả một thời thơ bé, để tết không còn là khái niệm mà trở thành ký ức thấm vào da thịt. Để rồi, người đọc chợt nhận ra mình trong trang viết. Tết quê, vì thế không dừng lại ở hoài niệm mà trở thành một khoảng lặng, nhắc con người gìn giữ phần đời sống tinh thần đang dần thưa vắng…

Khép lại Xứ của hiền, tôi vẫn mãi vấn vương lời tự bạch: "Tôi yêu ngôi làng mình từ lá khoai đến ngọn cỏ. Mỗi hình ảnh làng đều in dấu ấn cuộc đời tôi. Xa làng, nhớ đã đành. Về làng, lạ, cũng nhớ. Tôi đã phải lòng nét duyên quê từ điệu hồn bình dị, mong manh". Phải chăng, Hiền đang nói hộ lòng người?

Càng cận kề cái tết, khi ngồi ngay trên mảnh đất từng gọi là quê nhà, con người ta lại chợt thấy nhớ quê hương da diết hơn. Nỗi nhớ ấy không chỉ hướng về cảnh cũ, người xưa, mà còn hướng về những tên gọi đã từng rất thân quen, nay bỗng trở nên mong manh giữa những biến thiên của thời cuộc. Đọng lại ở người đọc khi đến với Xứ của hiền không chỉ là hoài niệm, mà là học cách gìn giữ quê hương bằng sự trân trọng và bằng chính ký ức.