Sửa luật Đấu thầu phải để 'người ngay không sợ, kẻ gian không dám'

Sáng 6.11, tiếp tục chương trình kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI, các đại biểu thảo luận tại hội trường về dự án luật Đấu thầu (sửa đổi).

ẢNH: QUOCHOI.VN

"Ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó cơ chế xin - cho có đất sống"

Đại biểu Lê Hoàng Anh (đoàn Gia Lai) dẫn số liệu năm 2025 giá trị qua đấu thầu là khoảng 1,86 triệu tỉ đồng. Chỉ cần 1% cạnh tranh, số tiền tiết kiệm mang lại lên tới 18.600 tỉ đồng.

Trong một diễn biến khác, cũng trong năm 2025, với gần 300.000 gói thầu thì cứ 5 gói lại có gần 4 gói chỉ định thầu, tỷ lệ 78,35. Đấu thầu rộng rãi chỉ còn 12,25%.

Theo ông, không quốc gia nào cấm chỉ định thầu, song để đảm bảo khách quan, minh bạch thì việc này phải được "khóa" bằng luật, bằng giải trình và bằng công khai.

Dự thảo luật đang giao quy định cụ thể các trường hợp chỉ định thầu tại nghị định, nhưng dự thảo nghị định lại chưa nêu rõ được vấn đề này. "Ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó cơ chế xin - cho, lợi ích nhóm có đất sống", vị đại biểu nêu.

Ông Hoàng Anh cho rằng cần khẳng định nguyên tắc đấu thầu rộng rãi là chủ yếu, các trường hợp chỉ định thầu phải có văn bản giải trình, phê duyệt theo cấp giá trị và công khai ít nhất 5 ngày làm việc trước khi ký.

Đồng thời, cần lưu ý đến sự ổn định lâu dài của luật, "cái khung phải nằm trong luật" - tức là hạn mức trần và các trường hợp chỉ định thầu phải do Quốc hội quyết định, dồn nguồn lực cho khâu thực thi, nhất là liên thông dữ liệu liên ngành.

Dẫn chứng các vụ bê bối tại Công ty Việt Á, Công ty AIC, ông Hoàng Anh nhận định, luật không thiếu chế tài, cái thiếu là phát hiện sớm, ngăn chặn từ đầu. Cần tránh tình trạng cứ có sai phạm lại sửa luật, sẽ rơi vào vòng "siết - nới": siết thì cán bộ sợ, nới thì sai phạm tăng.

"Một luật đấu thầu tốt không phải là luật mở nhiều cửa nhất, mà là luật để người ngay không sợ, kẻ gian không dám, doanh nghiệp nhỏ có cơ hội, và đồng tiền của nhân dân được tiêu đúng", ông Hoàng Anh nói.

ẢNH: QUOCHOI.VN

Chỉ nên truy cứu nâng khống giá vì thông đồng, gian lận

Ở góc nhìn khác, đại biểu Tô Ái Vang (đoàn Cần Thơ) đề cập dự thảo luật phân cấp triệt để cho chủ đầu tư quyết định giá gói thầu và lựa chọn nhà thầu. Tuy nhiên, ngay tại dự thảo cũng quy định về hành vi nâng khống giá mà không có tiêu chí, định lượng rõ ràng mà chỉ dựa vào so sánh mặt bằng hoặc cơ sở dữ liệu tham chiếu tại thời điểm hậu kiểm.

Theo bà Vang, "khoảng trống" trên sẽ vô tình làm cho cán bộ có tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm, nhất là khi thị trường biến động, công nghệ mới không có giá chuẩn. "Chủ đầu tư đâu dám tự chủ khi biết chênh lệch giá hôm nay có thể trở thành căn cứ quy kết tội danh hình sự ngày mai", bà nói.

Nữ đại biểu kiến nghị bổ sung theo hướng hành vi nâng khống giá chỉ bị truy trách nhiệm khi chứng minh có yếu tố lợi dụng, thông đồng hoặc gian lận. Đồng thời, có cơ chế miễn trừ cho chủ đầu tư trước các biến động khách quan của thị trường khi đã thực hiện trung thực, đầy đủ quy trình xác thực giá.

Giải trình ý kiến các đại biểu, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, luật Đấu thầu lần này mở rộng áp dụng các hình thức chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt, đặt hàng thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh nhằm tháo gỡ vướng mắc, đẩy nhanh tiến độ dự án.

Dự thảo cũng tăng cường áp dụng phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu theo tiêu chí kỹ thuật hoặc kết hợp giữa kỹ thuật và giá mà không chỉ tập trung vào việc đánh giá về giá nhằm hạn chế tình trạng nhà thầu trúng thầu giá thấp nhưng không bảo đảm chất lượng.

Đồng thời, xây dựng cơ sở dữ liệu về giá và kết nối với dữ liệu về thuế, hải quan, y tế… để giúp chủ đầu tư xác định giá gói thầu sát với thị trường, phòng ngừa việc làm sai lệch giá.

Dự thảo còn đẩy mạnh việc phân cấp, phân quyền, đi đôi với trách nhiệm, tăng cường kiểm tra, giám sát và đề cao trách nhiệm của người quyết định..., làm sao sử dụng đồng tiền của nhân dân, đồng tiền của Nhà nước hiệu quả nhất.