Tại sao chưa ai bán điện mặt trời dư lên lưới?

17 - 20% tổng công suất lắp đặt ĐMTMN đang bị lãng phí ?

Nghị định 243 về cơ chế mua bán điện trực tiếp và phát triển điện năng lượng tái tạo, sản lượng điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) nâng tỷ lệ bán lên lưới điện quốc gia đến 50% sản lượng lắp đặt thay vì 20% theo quy định trước đó. Đối tượng tham gia cũng được mở rộng, đặc biệt là các công ty mua bán điện trong khu công nghiệp được xem như khách hàng sử dụng điện lớn; được miễn, giảm một số thủ tục, đặc biệt đối với các doanh nghiệp trong khu, cụm công nghiệp…

Ảnh: Nguyên Nga

Nghị định 243 đã có hiệu lực từ ngày 26.6 vừa qua, nhưng theo Phó chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch VN Nguyễn Xuân Quy, đến nay hiệp hội chưa ghi nhận trường hợp nào bán điện dư lên lưới. Lý do là trước đây phần lớn đơn vị lắp đặt vẫn sử dụng thiết bị chống phát ngược (zero export) để tránh đưa điện dư lên lưới, hệ quả là có một lượng điện mặt trời dư thừa đang bị bỏ phí thay vì đưa lên lưới điện quốc gia. Theo ước tính, sản lượng điện lãng phí có thể chiếm 17 - 20% tổng công suất lắp đặt. Hiện cả nước có khoảng 103.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà với tổng công suất lắp đặt hơn 9.500 MW.

Một lý do nữa theo ông Nguyễn Xuân Quy là quy trình chưa chuẩn, thiếu hướng dẫn cụ thể, không có hợp đồng mẫu và có thể doanh nghiệp chưa thực sự quan tâm. Tại một số địa phương, việc triển khai cơ chế và thủ tục đăng ký bán điện dư còn chưa thống nhất. Trong khi đó, nhiều người dân, doanh nghiệp vẫn e ngại thủ tục hành chính hoặc chưa chủ động tìm hiểu chính sách, để nguồn ĐMT dư thừa phải chống phát ngược rất lãng phí. "Đây là sự lãng phí năng lượng sạch rất đáng tiếc. Theo tôi, giá mua điện dư này có thể rất thấp, nhưng vẫn tốt hơn nhiều so với việc bỏ lãng phí thế này", ông Nguyễn Xuân Quy nói.

Với địa phương, theo thông tin từ Tổng công ty Điện lực TPHCM (EVNHCMC), hiện thành phố có trên 5.000 hệ thống đã lắp đặt ĐMTMN nhưng cũng chưa có trường hợp nào đăng ký bán điện dư sau khi có quy định mới cho nâng sản lượng bán điện dư lên lưới.

Ông Bùi Trung Kiên, Phó giám đốc EVNHCMC, cho biết nhu cầu tìm hiểu của người dân liên quan việc bán điện dư lên lưới là rất lớn, nhưng đến nay đơn vị chưa thấy trường hợp nào đăng ký để bán. Có thể về bản chất, các hệ thống ĐMTMN này là thuộc "tự sản, tự tiêu", người dân và doanh nghiệp lắp đặt chủ yếu để phục vụ nhu cầu riêng. Ngoài ra, tổng công ty đang thử nghiệm thủ tục mua điện dư với một số doanh nghiệp để chuẩn hóa quy trình, dự kiến hoàn thiện trong tháng 8 này.

Không chỉ điện dư phát lên lưới bị nghẽn, cơ chế mua bán điện trực tiếp (Direct Power Purchase Agreement - DPPA) mà Nghị định 243 được kỳ vọng sẽ tháo được nhiều nút thắt cho thị trường mua bán điện sạch vẫn giậm chân tại chỗ. Những vướng mắc của DPPA cũng na ná như việc điện mặt trời dư lên lưới.

Mới đây, tại diễn đàn "Mua bán điện trực tiếp và lưu trữ năng lượng: Đòn bẩy cho chuyển dịch xanh và phát triển bền vững" do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp (VCCI) tổ chức giữa tháng 8, Giám đốc dự án Công ty Đầu tư phát triển điện Becamex Võ Phúc Nguyên khẳng định doanh nghiệp rất muốn tham gia DPPA nhưng không biết làm cách nào. Hiện tại chưa có hợp đồng mẫu để tham khảo, chưa rõ đầu mối, quy trình và cơ chế xử lý tranh chấp như thế nào.

"Doanh nghiệp có nhu cầu tham gia mua bán điện sạch bằng DPPA rất mong cơ quan chức năng sớm công bố quy trình chuẩn, hợp đồng mẫu cho hai bên mua bán điện qua lưới biết để triển khai", ông Nguyên kiến nghị.

Cần có nhiều đơn vị bán lẻ điện

Giám đốc Viện Nghiên cứu ứng dụng năng lượng thông minh (iSEAR) Phan Công Tiến cho rằng muốn giải quyết căn cơ bài toán ĐMTMN dư thừa, cần thay đổi cách tổ chức thị trường điện, trong đó tách khâu phân phối và bán lẻ, hình thành nhiều đơn vị bán lẻ điện cạnh tranh trên cùng một địa bàn. Khi có nhiều đơn vị bán lẻ cùng hoạt động trong một tỉnh, thành, các đơn vị này sẽ cạnh tranh để thu mua nguồn điện mặt trời dư từ người dân và doanh nghiệp. Khi đó, người có điện dư sẽ không phải loay hoay với thủ tục hay tìm đầu ra, bởi chính các đơn vị bán lẻ có động lực tìm đến và mua nguồn điện này.

Ảnh: Nhật Thịnh

"Chỉ có con đường hình thành nhiều đơn vị bán lẻ điện trong một địa bàn tỉnh, thành thì mới tạo ra nhiều người mua. Khi có cạnh tranh, các đơn vị bán lẻ sẽ tìm cách thu mua hết điện mặt trời dư của người dân. Đây là nguồn điện có lợi thế rất lớn vì được sản xuất ngay tại nơi tiêu thụ, không cần truyền tải đi xa, giảm tổn thất điện năng và không phải đầu tư thêm nhiều hạ tầng truyền tải. Khi có nhiều đơn vị bán lẻ, thị trường sẽ thiết lập cơ chế chuyển đổi nhà cung cấp cho tất cả các loại khách hàng một cách dễ dàng, buộc các đơn vị bán lẻ phải tối ưu giá mua điện để bán lại nhằm không bị khách hàng rời bỏ để chuyển qua nhà bán lẻ khác (customer switching)", ông Tiến phân tích và cho rằng việc tách lưới phân phối và bán lẻ là phương cách để giải quyết bài toán giá điện 2 thành phần, do chi phí phân phối có giá trị lớn, từ 25 - 30% giá điện cuối cùng. Đây cũng là giải pháp giải quyết đủ vốn cho chi phí đầu tư phát triển và nâng cấp lưới điện phân phối đáp ứng nhu cầu.

Dẫn chứng cách thu mua điện mặt trời dư thừa tại Úc đã tạo thị trường bán lẻ điện có sự cạnh tranh giữa nhiều doanh nghiệp rất đáng tham khảo, ông Tiến chỉ ra ở đó các nhà bán lẻ không chỉ bán điện cho người tiêu dùng mà còn cạnh tranh để thu mua nguồn điện mặt trời dư từ các hộ gia đình.

"Ở Úc hiện nay, các đơn vị bán lẻ còn cạnh tranh nhau để mua solar của người dân. Người dân có điện dư thì có nhiều lựa chọn để bán, còn nhà bán lẻ có thêm nguồn điện tại chỗ với chi phí thấp. Đó mới là cách biến ĐMTMN từ một nguồn điện tự dùng thành một nguồn hàng hóa thực sự trên thị trường", ông Tiến thông tin và nhấn mạnh: "Đây là cơ chế thị trường mua bán điện mà VN cần tham khảo, bởi khi nguồn ĐMTMN ngày càng phổ biến, chính người dân trở thành một nguồn cung điện phân tán quan trọng".

Về vướng DPPA, đại diện Hiệp hội Năng lượng sạch VN kiến nghị cần sớm công bố lộ trình phí mua bán điện trực tiếp để doanh nghiệp có cơ sở tính toán xây dựng phương án đầu tư. Đồng thời sớm ban hành bộ hợp đồng mẫu theo chuẩn quốc tế, hoàn thiện cơ chế công nhận nguồn gốc xuất xứ của điện tái tạo để doanh nghiệp có thể chứng minh tỷ lệ, nguồn điện xanh sử dụng. Bên cạnh đó, Chính phủ phải đẩy mạnh đầu tư phát triển lưới điện, nhất là theo hướng xã hội hóa, tạo điều kiện để doanh nghiệp và người dân cùng tham gia đầu tư với Nhà nước.