Tiết Thanh minh: Vì sao người Việt chỉ tảo mộ, không du xuân như Trung Quốc?

Từ câu thơ quen thuộc ấy, có thể thấy tiết Thanh minh không chỉ là một mốc thời gian trong năm, mà còn là dịp gắn với nhiều phong tục, tập quán lâu đời của người Việt. Vậy tiết Thanh minh thực chất là gì, bắt nguồn từ đâu và mang ý nghĩa ra sao trong đời sống hôm nay?

Tiết Thanh minh là gì?

TS Dương Hoàng Lộc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo - Đạo đức, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM) cho rằng tiết Thanh minh là một lễ hội lớn có nguồn gốc từ Trung Quốc, gắn với thời điểm thời tiết vào xuân - nắng ấm, không khí trong lành, cây cối bắt đầu xanh tốt.

ẢNH: ĐÌNH

Ở Trung Quốc, đến dịp này, người dân có tập tục đi tảo mộ, dọn dẹp phần mộ tổ tiên, phát cỏ, sửa sang mồ mả và bày biện lễ vật như đồ ăn, thức uống để thể hiện lòng thành. Không chỉ vậy, đây còn là dịp để họ đi dã ngoại, du xuân, tận hưởng không khí ấm áp sau mùa đông lạnh giá, khi cỏ hoa bắt đầu nở rộ, bầu trời trong sáng.

Theo cách gọi truyền thống, "Thanh minh trong tiết tháng ba, lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh", tức vừa có phần lễ (viếng mộ) vừa có phần hội (đi chơi xuân).

Trong khi đó, ở Việt Nam, Thanh minh chủ yếu mang ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên. Người dân đi thăm viếng, tảo mộ, phát cỏ, bồi đắp những chỗ đất khuyết, thắp nhang trên mộ. Sau đó, các gia đình thường tụ họp lại để làm lễ cúng gia tiên.

Về tập quán vùng miền, ở miền Bắc, lễ vật cúng Thanh minh thường có xôi gấc, thịt vịt. Còn ở miền Nam, nhiều nơi có tục tảo mộ trước tết; riêng dịp Thanh minh cũng là thời điểm thuận tiện để quét dọn, tu sửa lại mộ phần nếu cần.

TS Dương Hoàng Lộc cũng cho biết, tại Việt Nam, cộng đồng người Hoa vẫn giữ nét Thanh minh khá đậm. Ở các địa phương như Cần Thơ, Sóc Trăng, Bạc Liêu… họ thường đến các nghĩa từ (tức là nơi chôn cất chung của cộng đồng) để cúng tổ tiên với lễ vật phong phú như hoa, trái cây, xôi chè, vịt quay, heo quay, gà, cùng nhiều loại bánh như bánh pía, bánh bò, bánh mì, bánh quy.

ẢNH: ĐÌNH HUY

Như vậy, điểm khác biệt rõ nhất về tiết Thanh minh giữa Trung Quốc và Việt Nam là: ở Trung Quốc, ngoài việc tảo mộ còn có hoạt động du xuân, dã ngoại do thời tiết chuyển ấm sau mùa đông. Trong khi đó, ở Việt Nam, Thanh minh thiên về việc thăm viếng, sửa sang mộ phần và cúng bái, hầu như không có yếu tố đi chơi xuân.

Tiết Thanh minh thường kéo dài khoảng 15 - 16 ngày, bắt đầu vào khoảng 4 hoặc 5.4 dương lịch và kết thúc vào khoảng 19 hoặc 20.4, ngay trước khi chuyển sang tiết Cốc vũ. Riêng năm 2026, tiết Thanh minh bắt đầu từ ngày 5.4 và kéo dài đến ngày 20.4 dương lịch.

Tiết Thanh minh dưới góc nhìn phong thủy

Ông Hoàng Triệu Hải, giám đốc Trung tâm nghiên cứu địa lý kiến trúc Phương Đông thì cho rằng, các nghiên cứu cho thấy những dịp lễ, ngày hội đều gắn liền với đời sống nông nghiệp của người dân Việt Nam.

Xét theo chu kỳ tự nhiên, một năm có 12 tháng, trong đó có 4 tháng thuộc thổ - là những thời điểm chuyển mùa. Giai đoạn từ xuân sang hạ rơi vào tháng thìn (tháng 5 âm lịch). Đây là tháng thuộc dương thổ, theo cách lý giải của hà đồ. Khi dương thổ xuất hiện thì âm khí bắt đầu sinh, tạo nên sự chuyển biến trong tự nhiên.

Chính vào thời điểm này hình thành tiết Thanh minh, là dịp để con cháu đi tảo mộ, thăm nom, chăm sóc phần mộ tổ tiên.

Như vậy, hiểu một cách gần gũi, Thanh minh là lúc người dân ra nghĩa trang, dọn dẹp cỏ dại, cắt tỉa cây cối để mồ mả được thông thoáng, sạch sẽ. Theo quan niệm dân gian, việc này giúp âm khí và dương khí được hài hòa, "lưu thông" tốt hơn.

Việc cắt tỉa cây cối cũng được xem là dấu hiệu kết thúc mộc khí của mùa xuân, khi bước sang tháng Thìn thuộc dương thổ, chuẩn bị chuyển sang hỏa khí của mùa hạ. Nói cách khác, Thanh minh không chỉ là dịp tưởng nhớ tổ tiên, mà còn phản ánh rất rõ nhịp chuyển mùa và đời sống nông nghiệp của người Việt.