Tình thế các cường quốc tầm trung

Tại kỳ họp cấp cao Đại hội đồng LHQ khóa 81 vừa diễn ra, các "cường quốc tầm trung" đều kêu gọi sự cần thiết phải hợp tác tại LHQ giữa thế giới đầy phân cực. Cụ thể, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đề cập việc khôi phục đa phương, Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung nhấn mạnh về "giá trị quý giá của hợp tác đa phương", Thủ tướng Anh Andy Burnham thì thảo luận về sự cần thiết phải "hợp tác để giải quyết những vấn đề chung" và Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã kêu gọi các quốc gia thành viên "huy động sức mạnh tập thể" và "xây dựng một khuôn khổ hợp tác"…

Ảnh hưởng chưa đủ lớn

Theo đánh giá của Công ty GZero, thuộc Eurasia Group (Mỹ) - đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, những quan điểm trên hoàn toàn tương phản với bài phát biểu của Tổng thống Mỹ Donald Trump - đại diện thành viên hùng mạnh nhất LHQ - với tuyên bố rằng "không có chính phủ toàn cầu". Gần như cùng thời điểm, lãnh đạo hai siêu cường Mỹ và Trung Quốc có cuộc hội đàm thượng đỉnh song phương tại Washington D.C giữa lúc số đông còn lại tập trung tại LHQ ở New York (Mỹ).

Ảnh: Reuters

Tuy nhiên, các cường quốc tầm trung vẫn thiếu sự phối hợp chặt chẽ, chứ chưa nói đến sự hình thành liên minh. Chuyên gia James Lewis, thuộc Trung tâm phân tích chính sách châu Âu (có trụ sở tại Mỹ), cho rằng nhóm này thiếu sức mạnh trước Mỹ hoặc Trung Quốc. Điều này đặc biệt rõ ràng khi nó liên quan đến xung đột. 

Đối với các vấn đề quốc tế như chiến sự Ukraine hay Iran, các cường quốc tầm trung đã cung cấp hỗ trợ tài chính, nhân đạo hoặc quân sự, nhưng hầu hết lại không thành công trong việc thúc đẩy các giải pháp. Điển hình là các nước châu Âu đối với xung đột Nga - Ukraine. Không những vậy, nhiều cường quốc tấm trung dường như chưa thoát khỏi sự ảnh hưởng của Mỹ và Trung Quốc, đồng thời cũng không có tầm nhìn chung trong việc thoát khỏi sự lệ thuộc. "Mỗi quốc gia đều có những điểm mạnh riêng, nhưng họ vẫn chưa tìm ra cách kết hợp chúng", chuyên gia Lewis đánh giá.

Cần tăng cường phối hợp

Tuy nhiên, các cường quốc tầm trung vẫn có sức mạnh nhất định. Canada được xem là một ví dụ rõ ràng. Sau khi các cuộc đàm phán về thuế quan đổ vỡ vào tháng 8 vừa qua, Mỹ áp đặt mức thuế 50% đối với lượng hàng hóa trị giá không dưới 20 tỉ USD của Canada. Thế nhưng, Ottawa chẳng những không bị khuất phục mà còn đáp trả Washington.

Bà Emma Ashford, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Stimson (Mỹ), nhận định các cường quốc tầm trung vẫn có thể phối hợp nâng cao vị thế khi thu hẹp vấn đề và không đối đầu trực tiếp với các cường quốc lớn như Trung Quốc và Mỹ.

Quốc phòng châu Âu là một điển hình cho nhận định vừa nêu. Tháng 7 vừa qua, giữa bối cảnh châu Âu ngày càng lo ngại về Nga và sự suy giảm niềm tin vào sự hỗ trợ quân sự của Mỹ, thì 10 cường quốc tầm trung, trong đó có Anh, Pháp và Đức, đã xúc tiến sáng kiến chung về tên lửa đạn đạo bên lề một cuộc họp ở Paris (Pháp). Chuyên gia Ashford cũng dẫn chứng ASEAN là sự phối hợp "cực kỳ hiệu quả" khi thuế quan thương mại trong nhóm hầu như không tồn tại.

Mặc dù vậy, các cường quốc tầm trung đối mặt thực tế là có thể giảm bớt ảnh hưởng tự Mỹ và Trung Quốc, nhưng lại khó thay đổi lớn trong việc tách biệt với các siêu cường về các vấn đề như phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) độc lập với các siêu cường toàn cầu. Vừa qua, Pháp đã triệu tập một cuộc họp tại HĐBA LHQ để giải quyết các rủi ro do AI gây ra. Nhưng cả Mỹ lẫn Trung Quốc, là 2 siêu cường hàng đầu trong phát triển AI đang chạy đua quyết liệt về lĩnh vực này, đều không muốn làm chậm lại quá trình tăng tốc AI.

Thế nhưng, theo chuyên gia Ashford, các cường quốc tầm trung ngày càng hiện diện nhiều hơn trên trường quốc tế, vì nhóm này đang có vai trò thực sự quan trọng về mặt kinh tế, nhân khẩu học, công nghệ đối với nhân loại, nên sẽ có tiếng nói lớn hơn. Nếu hợp tác hiệu quả, EU có thể thách thức về kinh tế với Mỹ hoặc Trung Quốc.

Nhưng khi có nhiều cường quốc tầm trung muốn trỗi dậy thì sự ổn định của địa chính trị có thể gặp thách thức, như điều mà Tổng Thư ký LHQ António Guterres vừa cảnh báo là đa cực có thể trượt vào "sự phân mảnh và thương mại hóa".