Tờ nhạc ăn khách và 'công nghiệp âm nhạc' thế kỷ trước

Tờ nhạc bán chạy và tuyên truyền chính sách

Có 102 tờ nhạc được trưng bày tại chuyên đề Hai thập niên tân nhạc Hà Nội 1934 - 1954 tại Bảo tàng Hà Nội (từ nay đến hết tháng 9). "Bây giờ chúng tôi không sản xuất những sản phẩm như thế này nữa", nhà văn Nguyễn Hoàng Diệu Thủy, một người làm nghề xuất bản lâu năm cho biết. Thế nhưng, ở thời điểm gần trăm năm trước, đó là sản phẩm rất ăn khách. Người yêu nhạc mua những bản nhạc này để đọc nhạc, để hát, và để lưu giữ… Vì vậy, số lượng phát hành tờ nhạc không hề nhỏ.

ẢNH: TRINH NGUYỄN

Nhà văn Nguyễn Trương Quý, chủ nhân của bộ sưu tập tờ nhạc, cho biết những tờ nhạc này có thể dùng để lưu giữ hoặc cho tặng. Chúng ghi bản nhạc, lời ca, và mang tính mỹ thuật. Các nhà xuất bản rất chú trọng việc đánh số thứ tự của các ấn phẩm, năm xuất bản, cho thấy sự chỉn chu của họ. Giai đoạn đó, ở Hà Nội có NXB Thế giới, trong Nam có Tinh Hoa, Á Châu… Đặc biệt Tinh Hoa sản xuất rất nhiều tờ nhạc. Vào thời điểm 1953 - 1954, giá mỗi tờ nhạc khoảng 6 - 7 đồng, trong khi một cuốn sách khoảng 200 trang khi đó có giá 15 đồng. Nghĩa là một tờ nhạc mỏng cũng đã bằng nửa cuốn sách dày. Những tờ nhạc ăn khách có thể in hàng vạn bản.

Về tờ nhạc ăn khách đầu tiên, ông Trương Quý cho biết: "Khi xuất bản bài Đoàn vệ quốc quân - một bản nhạc ăn khách, ông chủ nhà Tinh Hoa đã trả tiền bản quyền ngay lập tức cho nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu là 600 đồng. Sau đó bản nhạc còn tái bản nhiều lần nữa. Một tờ nhạc ăn khách đầu tiên là một bản nhạc yêu nước". Tại trưng bày còn có một bản nhạc ăn khách khác là Ai về sông Tương với 2 bản in khác nhau. "Chúng ta thấy tình tự quê hương cũng có thể ăn khách được", ông Quý nhìn nhận.

ẢNH: TRINH NGUYỄN

Với sự thu hút và lan tỏa của mình, những tờ nhạc thời kỳ 1934 - 1954 còn có thể chuyển tải chính sách. Chẳng hạn tờ nhạc Cô Tú với câu chuyện truyền bá chữ Quốc ngữ. "Sau Cách mạng Tháng Tám, một sản phẩm tân nhạc như tờ nhạc rất thịnh hành, nhiều bài hát đã được truyền bá vào vùng tạm chiếm sau đó. Chẳng hạn như Cô Tú của Long Châu là tác phẩm cổ vũ bình dân học vụ, diệt giặc dốt. Lời bài hát có câu Bình Dân Học Vụ lập thành/Cô nên tới đó học hành cho thông", nhà văn Nguyễn Trương Quý chia sẻ. Với làn điệu kiểu xẩm, lời ca lại có dí dỏm kiểu giao duyên nên Cô Tú dễ đi vào lòng người, đặc biệt ở các vùng nông thôn.

"Remake" tân nhạc

Tinh thần âm nhạc của tân nhạc là điều nhạc sĩ Giáng Son tâm đắc. Theo nhạc sĩ, những tác phẩm tân nhạc như Con thuyền không bến, Buồn tàn thu… là những bài hát đặt nền móng cho ca khúc Việt Nam. Khi đó, nhạc đã được chép lên khuông nhạc năm dòng kẻ, không còn sử dụng cách ghi ngũ cung nữa. Tuy nhiên, âm hưởng của âm nhạc dân tộc cũng vẫn còn trong các sáng tác. Điều này đã ảnh hưởng tới những lớp học, những học viên âm nhạc, nhiều người sáng tác bài hát, trong đó có chính Giáng Son. Nhạc sĩ cho rằng nhạc tiền chiến "buồn nhưng không bi lụy, đầy tương lai".

ẢNH: TL NGUYỄN TRƯƠNG QUÝ

TS Trần Ngọc Hiếu, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội, thì nhắc đến chủ nghĩa lãng mạn trong tân nhạc. Ở đó có sự lãng mạn, có nỗi buồn nhưng cũng có những bài vui như Hè về của nhạc sĩ Hùng Lân, Đoàn lữ nhạc của nhạc sĩ Đỗ Nhuận… Tại buổi trưng bày, TS Hiếu nói về Thơ Mới và tân nhạc: "Nhiều bài thơ mới ngay lập tức đã trở thành lời của một số bài hát tân nhạc. Tôi xem trưng bày thấy thú vị vì tôi không nghĩ thơ Nguyễn Bính lại hấp dẫn nhiều nhạc sĩ đến thế. Có Cô hái mơ, Trăng sáng vườn chè… Rất nhiều bài".

Cũng theo TS Trần Ngọc Hiếu, những giá trị truyền thống cần được trẻ hóa. "Các ca sĩ sau này hát những bài đó thì đương nhiên sẽ có thay đổi về hòa âm, tiết tấu. Người ta không "kết án" ca sĩ ấy bóp méo di sản, ngược lại người ta cho rằng điều này làm cho âm nhạc được trẻ hóa. Có 2 cách cần được duy trì, một mặt nỗ lực như anh Nguyễn Trương Quý, sưu tập để bảo tồn. Thứ hai, là bảo tồn để có đời sống… Chẳng hạn như bài Dư âm có thể hát kiểu jazz", TS Hiếu nói.

Về việc làm mới tân nhạc, nhạc sĩ Giáng Son cho rằng đó là xu hướng hay và cũng đã có nhiều thành công. Năm 2024, Áo mùa đông, tác phẩm năm 1948 của nhạc sĩ Đỗ Nhuận, đã được đưa lên sân khấu Anh trai vượt ngàn chông gai và tạo sức hút lớn. "Ngoài Áo mùa đông, còn có Đào liễu của chèo, rồi Mẹ yêu con (Nguyễn Văn Tý). Tác phẩm được đắp thêm những đoạn mới, có sự đón nhận rất nồng nhiệt của các bạn trẻ. Từ thời điểm đó, tôi đi chấm thi thấy Mẹ yêu con xuất hiện rất nhiều, từ thi trẻ con 5 - 6 tuổi đến cuộc thi của người lớn. Tôi nghĩ chúng ta vẫn phải phát triển, có bàn tay của các bạn trẻ phối khí, dàn dựng, và chúng ta cởi mở để đón nhận nó", nhạc sĩ Giáng Son chia sẻ.