Nhân trường hợp Hào Anh, nghĩ về từ thiện 'ném tiền'

30 Thanh Niên Online
Khi Hào Anh lâm nạn, người ta đua nhau gom tiền cho cậu ấy. Đến khi Hào Anh làm việc xấu, người ta nhảy vào nhiếc móc; người đã cho tiền thì hối tiếc: 'biết thế ngày xưa tôi đã chẳng giúp thằng này'.

Khi Hào Anh lâm nạn, người ta đua nhau gom tiền cho cậu ấy. Đến khi Hào Anh làm việc xấu, người ta nhảy vào nhiếc móc; người đã cho tiền thì hối tiếc: 'Biết thế ngày xưa tôi đã chẳng giúp thằng này'.

Nhân trường hợp Hào Anh, nghĩ về từ thiện 'ném tiền'  - ảnh 1
Làm từ thiện theo cách "ném tiền" không giúp giải quyết tận gốc rễ vấn đề - Ảnh: Shutterstock
Cách đây chừng 10 năm, một người bạn cùng lớp tôi gặp khó khăn. Không phải là một sự sụp đổ gì ghê gớm, chỉ là sau 5 năm tốt nghiệp đại học, hầu hết bạn bè đều có công ăn việc làm, có người rất thành đạt, riêng cậu này thì vẫn “ăn không ngồi rồi”. Kiến thức học được ở nhà trường trở về gần số 0, kinh nghiệm làm việc không tích lũy được chút nào. Một số bạn bè xin việc cho, chỉ là những việc “chân tay” đơn giản, cậu ấy làm dăm bữa nữa tháng rồi bỏ. Thế là cậu lớp trưởng cũ kêu gọi mọi người quyên góp tiền giúp anh chàng có chút vốn làm ăn, chẳng hạn mua chiếc xe gắn máy để đi làm.
Chuyện tưởng đơn giản, bởi với khoảng 50 người cùng lớp, mỗi người vài trăm ngàn đến một triệu đồng, thì chúng tôi đã có một số tiền không nhỏ. Thế nhưng tranh luận nảy lửa đã nổ ra khi những người có điều kiện về kinh tế nhất lại không ủng hộ kế hoạch quyên tiền. Hầu hết những người tại Việt Nam đều tán đồng, duy có một bạn ở Mỹ, một bạn ở Đức và tôi, lúc đó vừa sang Philippines, không tán thành. Cũng như hai người bạn kia, tôi thấy rằng quyên tiền theo kiểu ấy chỉ là một giải pháp ngắn hạn, chẳng thể giải quyết được vấn đề khó khăn của anh bạn kia. Không có sự ủng hộ của ba thành viên “ngoại”, kế hoạch vẫn được thực hiện và cậu bạn khó khăn kia nhận được một số tiền khoảng 30 triệu đồng.Hơn 4 năm trước, tôi trở về Việt Nam và đi nhậu với những người bạn cũ, hỏi về cậu bạn kia, mới biết tình hình lúc bấy giờ thậm chí còn bi đát hơn thuở trước. Số tiền “tài trợ” năm xưa đã được tiêu sạch, trong khi cậu bạn ấy chẳng thể kiếm được việc làm, suốt ngày chơi lô đề. Đến lúc bấy giờ, chúng tôi mới bắt đầu bàn kế hoạch “5 năm lần thứ hai” để giải quyết một cách căn cơ hơn khó khăn của bạn ấy.
Ngày nay, với sự phổ biến của mạng xã hội, báo mạng, thông tin về các trường hợp cần giúp đỡ nhanh chóng được báo chí và công dân mạng truyền đi. Một bản trên Tây Bắc không có cầu, cô giáo và học trò phải chui túi ni lông bơi qua sông, báo chí, dân mạng lên tiếng. Thế là công dân mạng khắp nơi ào ào góp tiền. Chỉ sau vài tháng, tiền quyên góp đã đủ để xây cầu qua suối. Một người đàn ông trẻ tuổi ở Sài Gòn bị giết chết, dân mạng lại kêu gọi quyên góp với những ngôn từ thống thiết, thế là người ta ào ào góp tiền giúp cho người vợ góa. Vài ngày sau, hình ảnh một facebooker tới trao tiền tận tay góa phụ được lan truyền trên mạng, chứng tỏ sự minh bạch và vô tư của hoạt động quyên tiền, cũng để tạo cảm hứng cho những cuộc quyên góp khác. 
Khi báo chí đưa tin Hào Anh trở thành nghi phạm trong một vụ trộm cắp mới đây tại Lâm Đồng, và trước đó là thông tin cậu ta đuổi cha mẹ ra khỏi nhà sau khi nhận được vài trăm triệu tiền từ thiện, chúng ta lại thấy một cái vòng luẩn quẩn không lối thoát: cho tiền từ thiện và vấn đề vẫn không được giải quyết.
Có thể thấy nhiều mặt tích cực của hoạt động này, đó là khơi gợi thiện tâm của đám đông, mang đến niềm vui, niềm an ủi trong chốc lát cho đối tượng nhận được sự giúp đỡ, qua đó có thể tạo động lực cho họ vượt qua nghịch cảnh để vươn lên trong cuộc sống… Tuy nhiên, một cách thực dụng, giá trị của những hoạt động kiểu đó theo tôi là có nhiều điểm cần xem xét lại. Sau hơn hai tháng kể từ lúc khánh thành, cây cầu “từ thiện” trên miền Tây Bắc bị lũ cuốn trôi, tiền bạc và lòng hảo tâm của mọi người tan vào dòng nước lũ. Trường hợp góa phụ được giúp đỡ trên, rất ít ai biết rằng bên cạnh hoàn cảnh khốn khó, tình cảnh đau thương do mất chồng, bà ấy còn bị nghiện ma túy, theo như những gì mà về sau tôi được biết qua báo chí.
Có rất nhiều cuộc hô hào làm từ thiện như vậy, và dù giá trị vật chất thu được rất lớn, thì giá trị tinh thần chỉ trong thoáng chốc, và mục đích lớn nhất của từ thiện, đó là tạo ra đổi thay thực sự cho vấn đề khó khăn đương thời thì đã không đạt được. Khi báo chí đưa tin Hào Anh trở thành nghi phạm trong một vụ trộm cắp mới đây tại Lâm Đồng, và trước đó là thông tin cậu ta đuổi cha mẹ ra khỏi nhà sau khi nhận được vài trăm triệu tiền từ thiện, chúng ta lại thấy một cái vòng luẩn quẩn không lối thoát: cho tiền từ thiện nhưng vấn đề vẫn không được giải quyết, thậm chí còn tệ hơn!
Nói thật, tôi đã phải bật cười khi thấy người ta sốt sắng kêu gọi quyên tiền mang tới cho một nam nghệ sĩ đang lâm vào cảnh khó khăn, bị ngân hàng siết nợ.
Nhân trường hợp Hào Anh, nghĩ về từ thiện 'ném tiền'  - ảnh 2
Ngoại trừ các hoạt động từ thiện giải quyết những nhu cầu cấp bách, chẳng hạn cứu đói, các kế hoạch từ thiện nên nhắm vào cung cấp giải pháp hơn là cho tiền bạc, vật chất - Ảnh: Shutterstock
Đám đông rất dễ bị kích động trước những câu chuyện bi thương và họ sẵn sàng cho đi, sẵn sàng ra tay giúp đỡ khi có cơ hội và trong khả năng của họ. Tôi nhớ đúc kết này của kinh tế gia Rubén Hernández-Murillo: “Dù hành vi cho đi ở một số người có thể xuất phát từ lòng vị tha, kinh tế học cho chúng ta thấy rằng động cơ chủ yếu của cho đi đó là sự thỏa mãn nội tại mà các cá nhân đó thu được từ chính hành vi cho đi. Cảm giác mà các cá nhân thu được từ hành vi cho đi cũng tương tự như sự thỏa mãn mà họ có khi mua một chiếc xe hơi mới hoặc đi ăn nhà hàng sang trọng; đặc biệt trong hoàn cảnh mà có nhiều người cho đi thì một cá nhân sẽ tìm thấy sự thỏa mãn khi xét đến số lượng (vật chất) mà anh ta đóng góp…”.
Tại sao bạn giúp đỡ người khác? Đừng nghĩ rằng giúp người khác là bạn có lòng vị tha, mà trước hết, giúp người khác là bạn đang tìm kiếm sự thỏa mãn của bản thân. Sự thỏa mãn đó có thể đến từ cảm giác ta đã làm một việc tốt, ta có điều kiện (nên ta có thể) giúp đỡ - một dạng khẳng định quyền lực, hay tìm được một chút thanh thản cho chính mình.
Tại sao bạn giúp đỡ người khác? Đừng nghĩ rằng giúp người khác là bạn có lòng vị tha, mà trước hết, giúp người khác là bạn đang tìm kiếm sự thỏa mãn của bản thân. Sự thỏa mãn đó có thể đến từ cảm giác ta đã làm một việc tốt, ta có điều kiện (nên ta có thể) giúp đỡ - một dạng khẳng định quyền lực, hay tìm được một chút thanh thản cho chính mình.
Chính vì xuất phát từ động cơ là cảm giác thỏa mãn nội tại nên người ta, sau khi đã tận hưởng sự thỏa mãn của cảm giác cho đi, lại chẳng quan tâm gì tới tính bền vững của các kế hoạch từ thiện mà họ tham gia. Hôm nay người ta ào ào cho đi rồi nhanh chóng quên lãng, đến khi thấy đối tượng được giúp đỡ không đổi thay như mình muốn, như trường hợp của Hào Anh, họ lại nhảy vào chỉ trích, hoặc than trách, hối tiếc.
Tôi đã về những miền quê ở Tây Nam Bộ, thấy những thư viện sách từ thiện nhện giăng nơi cánh cửa, thấy những người dân quê nghèo vẫn hoàn nghèo, thậm chí còn nghèo hơn sau khi nhận tiền từ các tổ chức từ thiện nhà nước và phi chính phủ.
Trở lại câu chuyện của chúng tôi, gần hết thời hạn của “kế hoạch 5 năm lần hai”, cậu bạn cùng lớp giờ đang là công nhân một nhà máy trong nội thành Sài Gòn. Cậu vẫn ở nhà trọ, nhưng cậu chí thú với công việc của mình và còn đi học thêm để lấy lại những kiến thức đã hư hao sau những tháng ngày lụn bại mất hết niềm tin. Kế hoạch tái thiết một gã đàn ông lần này có sự tham gia cửa ba cựu thành viên đang sống ở hải ngoại, và mỗi ngày tất cả chúng tôi đều dõi theo những thay đổi của người bạn kia.
Nếu xét đây là hành động cho đi, thì chúng tôi đã không cho cậu ấy vật chất như kế hoạch lần thứ nhất. Cái mà chúng tôi mang tới cho cậu ấy là giải pháp. Giải pháp để thoát khỏi khó khăn, đó mới thực sự là cái cậu ấy cần. Hay như ông bà ta thường nói, hãy cho cậu ấy một cái cần câu, thay vì mang nồi cá kho đến tận nhà cậu ấy.
• Bài viết thể hiện văn phong và góc nhìn của tác giả, một kiến trúc sư đang làm việc tại Manila, Philippines.

Bình luận 30

Gửi bình luận
Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu
  • Tối thiểu 10 chữ
  • Tiếng Việt có dấu
  • Không chứa liên kết
Lê Tuấn

Lê Tuấn

Đừng có nhắc cái cậu Hào Anh này nữa mấy ông nhà báo ơi, mệt lắm.
Cậu ta chẳng đáng được giúp đỡ chút nào và chẳng đáng được lên báo chút nào.
Minh Nam

Minh Nam

Cảm ơn tác giả. Bài viết rất hay. Tôi thấy hoạt động từ thiện nhiều lúc như lên đồng. Rồi tình trạng đánh trống bỏ dùi nữa. Chẳng có chút hiệu quả lâu dài nào.
nybinh

nybinh

Đừng bao giờ làm tổn thương tấm lòng thiện nguyện của người khác bằng triết lý kinh tế học cao siêu của bạn. Tôi không cho rằng việc làm từ thiện của người khác là "một dạng khẳng định quyền lực, hay tìm được một chút thanh thản cho chính mình.". Có lẽ bạn học rất nhiều và bạn cũng có rất nhiều cái gọi là "kinh tế học" gì đó. Bạn biết gì không? Khi người ta làm thiện nguyện thì chẳng ai so đo tính toán. Còn người đã cho đi mà tiếc vì đã làm vậy thì họ chỉ là những người ích kỷ. Tôi không cho rằng tiền là "nồi cá kho" như bạn nói, mà trong rất nhiều trường hợp đó chính là "cần câu" mà từ đó nhiều gia đình khốn khó đã vượt qua, dù không giàu nhưng không chết đói và cho con ăn học đàng hoàng. Còn người bạn của bạn giờ bị như vậy là do người đó "lớn rồi và chẳng lớn cái đầu" chứ không thể trách bạn của bạn.
Nguyễn Ngọc

Nguyễn Ngọc

@nybinh: Mỗi người có chính kiến của mình. Tôi nghĩ bạn đang "chấp nhất câu chữ". Tôi nghĩ bất cứ ai làm việc gì đều có mục đích cả. Tôi không biết rõ mục đich của bạn khi làm từ thiện là gì? giúp người vượt qua khủng hoảng nhất thời hay lâu dài hơn? hay để thấy lòng thanh thản?. Tác giả làm "tổn thương" tấm lòng thiện nguyện của bạn (xin lỗi), nhưng tôi đoán tương lai sẽ có rất nhiều phiên bản Hào Anh nữa nếu thiện nguyện một cách vô tư như vậy. Cho đi là chuyện nhỏ - cách cho mới là chuyện lớn. Chúc vui.
nguyễn đức tường

nguyễn đức tường

Nói phét
Hoàng Dung

Hoàng Dung

Nội cái câu để phước lại cho con cháu là tôi đã thấy mệt cho cái tư tưởng khi đi làm từ thiện rồi. Làm được bao nhiêu mà cứ suy nghĩ đem tiền đi rải chỗ này, rải chỗ kia là để lại phước cho con cháu. Quan điểm này nó ăn sâu vào văn hóa Á Đông rất khó bỏ. Nhiều người thậm chí còn không để ý đến cả những cảnh đời cực khổ của những người hàng xóm ở gần nhà mình nhưng có ai rủ rê đi làm phước ở tận đâu đâu xa xôi thì lại hăng hái lên đường dù chẳng có thông tin gì nhiều. Sự đời thật là khó lý giải.
Le Tu

Le Tu

Tác giả nói đúng đấy phét gì. Nhiều người làm từ thiện toàn vì mục đích gì đấy: vì để mọi người biết, hoặc đơn giản là có điều kiện thì làm để phước lại cho con cháu ... Nên khi làm có ai nghĩ đến một điều là: việc làm của mình sẽ đem đến kết quả thế nào đâu. Trong trường hợp Hào Anh, mọi người ai có điều kiện và lòng cảm thương thì ủng hộ tiền, nhưng sau đó thế nào thì ít ai nghĩ đến. Nói thật, tôi bất ngờ với số tiền mà Hào Anh nhận được: khoảng 700 triệu - 800 triệu, với nhiều người làm cả đời chưa chắc đã có được nhiều tiền thế... Nay ngồi không tự nhiên trở thành ông chủ của cả đống tiền (mà tôi tin là cha mẹ Hào Anh chưa bao giờ có nổi ...)
Nhân ái

Nhân ái

Đã làm từ thiện, xin đừng ngại tốn công, tốn thời gian : Hãy đến gặp những người đang nằm lăng lóc ở đầu đường xó chợ; những người nằm ở bệnh viện đang rất cần những tấm lòng để có tiền mua thuốc, thức ăn mong được sống qua từng ngày, từng ngày.... Hãy tìm hiểu thật kỷ và giúp đỡ họ với cả tình người ! Nhưng đừng nói cho ai biết !
Xem thêm bình luận

Bài viết tác giả khác

VIDEO ĐANG XEM NHIỀU

Đọc thêm

Các thí sinh trong kỳ thi THPT Quốc gia 2019 /// Hoa Nữ

Thủ khoa, khen rồi sao nữa?

Bên cạnh sự may mắn, thủ khoa chắc chắn là những thí sinh nghiêm túc và có quyết tâm với việc học, việc thi, nên trước hết hãy dành cho họ sự trân trọng.

Ca sĩ Du Thiên gần đây bị ném ghế khi đang diễn ở Phước Sơn (Quảng Nam) /// Ảnh cắt từ clip

Khi nghệ sĩ, ca sĩ bị ném...đủ thứ

Gần đây có nhiều trường hợp nghệ sĩ khi đang diễn bị ném… rất nhiều thứ vào người; có người còn bị hành hung trên sân khấu hay bị la ó với những lời lẽ tục tĩu.
Nhóm người mặc áo có dòng chữ An ninh Alibaba và Tập đoàn địa ốc Alibaba cản trở quyết liệt việc vơ quan cuốc đường vi phạm
 /// Ảnh: Nguyễn Long

'Mảnh đất lắm người nhiều ma'!

Vì sao các “ma đất” lại lộng hành đến như vậy? Trước hết, xin nói thẳng, đó là do các cơ quan chức năng của chính quyền các địa phương không nghiêm.