Trung Quốc, Mỹ và nhiều nước tách riêng thi tốt nghiệp THPT và thi đại học

ẢNH: JASON HU/UNSPLASH

Trung Quốc: Có thể dùng điểm hai kỳ thi tốt nghiệp và đại học

Tại Trung Quốc, song song với kỳ thi tuyển sinh ĐH toàn quốc (gaokao), học sinh còn phải dự thi tốt nghiệp THPT (huikao) hay thi đánh giá năng lực học thuật (xueye shuiping ceshi, tên tiếng Anh viết tắt là APT) do sở giáo dục các tỉnh, khu tự trị, thành phố trực thuộc trung ương tổ chức để được cấp bằng tốt nghiệp.

Huikao được triển khai từ 1993, kiểm tra tất cả môn học trong chương trình THPT và không được sử dụng trong xét tuyển ĐH. Trong khi đó, APT áp dụng lần đầu ở tỉnh Giang Tô vào 2005 sau đó được nhiều địa phương khác triển khai, chỉ cho kiểm tra một số môn nhất định và là một trong các tiêu chí mà ĐH có thể dùng để xét tuyển cùng với điểm gaokao từ 2014, theo một cải cách giáo dục của nước này.

Việc chọn tổ chức thi tốt nghiệp theo mô hình huikao hay APT sẽ phụ thuộc vào địa phương nơi thí sinh theo học và chính địa phương cũng quyết định thời gian tổ chức các kỳ thi này, trong đó có nơi cho thi vào đầu năm và cũng có nơi tổ chức sát thời điểm gaokao diễn ra.

Gaokao thì có lịch sử lâu đời hơn khi lần đầu tiên được tổ chức vào 1952. Dù diễn ra chung thời điểm tháng 6 ở phạm vi toàn quốc, song mỗi khu vực của Trung Quốc sẽ có một bộ đề thi riêng chứ không thống nhất trên cả nước, dẫn đến việc mức điểm tối đa cũng có sự khác biệt giữa các địa phương - dù phần lớn đều nằm ở mức 750.

Từ 2025, gaokao cũng trải qua một đợt cải cách theo chương trình giáo dục phổ thông mới, theo tờ China Daily. Hệ thống mới gồm hai mô hình: "3+1+2" áp dụng ở 23 tỉnh, thành và "3+3" áp dụng ở 6 địa phương trong đó có Bắc Kinh và Thượng Hải.

Trong đó, "3+1+2" yêu cầu học sinh thi 3 môn bắt buộc là văn, toán, ngoại ngữ, chọn một trong 2 môn là sử hoặc lý làm môn tự chọn chính sau đó tiếp tục chọn 2 trong 4 môn còn lại là hóa, sinh, địa và chính trị. Còn với "3+3", học sinh cũng thi 3 môn bắt buộc, tuy nhiên được chọn 3 môn bất kỳ trong 6 môn tự chọn nêu trên.

Trung Quốc cũng tuyển chọn học sinh xuất sắc trong các ngành khoa học cơ bản thông qua sự kết hợp giữa điểm gaokao và bài đánh giá năng lực do các trường ĐH tổ chức. Ở Thượng Hải và Chiết Giang, một mô hình tuyển sinh phổ biến khác đang được áp dụng là "Ba trong một", tức kết hợp điểm gaokao, kết quả học tập ở bậc THPT và đánh giá năng lực toàn diện của học sinh.

Ngoài dùng để xét tốt nghiệp THPT, điểm huikao hoặc APT còn có thể được học sinh Trung Quốc sử dụng để ứng tuyển vào các ĐH nước ngoài song song với điểm gaokao, theo thông báo tuyển sinh của một số đơn vị được Thanh Niên khảo sát. Dù vậy, gaokao vẫn là xu thế chủ đạo trong tuyển sinh quốc tế, hiện được 8 ĐH hàng đầu Úc sử dụng để tuyển thẳng thí sinh Trung Quốc.

Mỹ: Nhiều bang bãi bỏ hoặc thu hẹp quy mô thi tốt nghiệp

Mỹ không có chương trình giáo dục phổ thông thống nhất trên toàn quốc mà trao quyền về từng bang, vì lẽ đó cũng không có kỳ thi tuyển sinh ĐH toàn quốc như Trung Quốc, dù vẫn có kỳ thi tốt nghiệp cấp bang. Xu hướng hiện nay là ngày càng nhiều bang thu hẹp quy mô thi tốt nghiệp hoặc thậm chí bãi bỏ, một phần vì các kỳ thi này được cho là gây bất lợi cho học sinh nhưng không giúp cải thiện kết quả đầu ra của giáo dục trung học.

Theo số liệu cập nhật tới cuối năm 2025 của Trung tâm quốc gia về khảo thí công bằng và công khai (FairTest) của Mỹ, chỉ còn 6 bang duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT bắt buộc ở các môn ngôn ngữ và toán với khóa tốt nghiệp năm 2026, giảm mạnh so với thời cao điểm khi 27/50 bang đang hoặc có kế hoạch áp dụng hình thức này.

Như tại New York, kỳ thi Regents đã tồn tại hơn một thế kỷ nay đã chuyển từ bắt buộc sang tự nguyện và bang này đang triển khai nhiều lộ trình để học sinh lấy bằng tốt nghiệp. Trong khi đó, cử tri bang Massachusetts năm 2024 bỏ phiếu chấm dứt dùng kỳ thi MCAS như là điều kiện bắt buộc để tốt nghiệp THPT. Thay vào đó, bang này đang xây dựng các tiêu chí khác để học sinh được tốt nghiệp mà không cần phải thi tập trung.

Còn để xét tuyển ĐH, cách thông dụng nhiều ĐH Mỹ sử dụng là đánh giá dựa trên kết quả các bài thi chuẩn hóa như SAT và ACT, kết hợp với nhiều yếu tố khác như kết quả học tập THPT, hoạt động ngoại khóa, bài luận và thư giới thiệu... 

Khác với gaokao chỉ tổ chức mỗi năm một lần cho khối 12 và những ai đã tốt nghiệp, SAT và ACT được tổ chức rải rác nhiều lần trong năm và học sinh lớp nhỏ hơn vẫn có thể đăng ký dự thi.

SAT hiện do Viện Khảo thí giáo dục Mỹ (ETS) phát triển, College Board đóng vai trò quản lý và tổ chức, còn ACT hồi cuối tháng 6 đã được ETS mua lại.

Tuy nhiên, theo tờ Times Higher Education, một xu hướng đáng chú ý trong tuyển sinh ĐH Mỹ hiện tại là ngày càng nhiều trường áp dụng chính sách test-optional, tức không bắt buộc ứng viên phải nộp điểm các bài thi chuẩn hóa như SAT, ACT nhưng các bạn vẫn có thể nộp nếu tin rằng nó giúp hồ sơ cạnh tranh hơn, hoặc test-free, tức hoàn toàn không sử dụng SAT hoặc ACT trong xét tuyển.

Đã có hơn 2.000 cơ sở giáo dục ĐH trên toàn nước Mỹ áp dụng các chính sách nêu trên ở kỳ nhập học mùa thu năm 2026, theo thống kê từ FairTest. Tuy nhiên, điểm các bài thi nêu trên vẫn là một trong những tiêu chí quan trọng để nhiều trường cấp học bổng và hỗ trợ tài chính, cũng như là lựa chọn phổ biến nếu ứng viên hướng đến các cơ sở giáo dục ĐH hàng đầu nước này như Harvard, MIT.

Các nước khác thi cử ra sao?

Theo báo cáo năm 2023 của Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), ở 2/3 quốc gia, nền kinh tế có dữ liệu, toàn bộ học sinh THPT đều bắt buộc tham gia ít nhất một kỳ thi toàn quốc hay kỳ thi cấp trung ương, vì ít nhất một trong 2 mục tiêu là để xét tốt nghiệp THPT hoặc xét tuyển ĐH. Ở 1/3 còn lại, chỉ những học sinh có nguyện vọng học tiếp lên ĐH mới bắt buộc dự thi, hoặc việc tốt nghiệp THPT không yêu cầu phải vượt qua kỳ thi toàn quốc.

Như ở Hy Lạp, học sinh THPT chỉ cần thi trong trường để được lên lớp và tốt nghiệp. Nếu muốn xét tuyển ĐH, thí sinh mới tham dự kỳ thi Panhellenic tổ chức trên cả nước vào năm cuối cấp. Tuy nhiên, theo tờ Parapolotika, Hy Lạp đang hướng tới cải cách tuyển sinh ĐH, yêu cầu xét cả điểm 3 năm THPT thay vì chỉ một kỳ thi như hiện nay, đồng thời bãi bỏ kỳ thi tốt nghiệp do trường tổ chức với khóa tuyển năm 2026-2027 trở đi.

Ở châu Á, học sinh Nhật Bản muốn xét tuyển ĐH phải tham dự kỳ thi chung (kyōtsū), song song với kỳ thi riêng của từng ĐH nếu có. Tương tự tại Hàn Quốc, học sinh phải tham dự kỳ thi chung là suneung, còn có tên tiếng Anh là CSAT, để lấy điểm xét tuyển vào ĐH. 

Cả hai đều mang đặc điểm là kỳ thi tuyển sinh ĐH, còn việc xét tốt nghiệp chỉ dựa vào việc đánh giá nội bộ trong trường THPT.

Nhìn chung, hiện có 3 mô hình chứng chỉ/bằng tốt nghiệp THPT phổ biến, theo báo cáo công bố năm 2026 của OECD. Đó là mô hình dựa vào kỳ thi bên ngoài, không sử dụng đánh giá nội bộ như Phần Lan, Ireland; mô hình dựa trên đánh giá nội bộ chứ không dùng kỳ thi bên ngoài như Nhật Bản, Hàn Quốc; và kết hợp kỳ thi bên ngoài với đánh giá nội bộ như Anh, Pháp.

"Ở các quốc gia mà chứng chỉ/bằng tốt nghiệp THPT không bao gồm kỳ thi bên ngoài, thường sẽ tồn tại một kỳ thi tuyển sinh ĐH riêng... Tại các quốc gia như Ba Lan, Tây Ban Nha và Thổ Nhĩ Kỳ, chỉ có chứng chỉ tốt nghiệp THPT là chưa đủ để được vào ĐH. Ở các nước khác như Nhật Bản và Hàn Quốc, về mặt pháp lý, chứng chỉ tốt nghiệp có thể đủ điều kiện để đăng ký vào ĐH. Nhưng thực tế, các kỳ thi bên ngoài vẫn được sử dụng rộng rãi", báo cáo có đoạn.

Còn tại Đông Nam Á, một số quốc gia xây dựng các kỳ thi đánh giá năng lực riêng cho các thí sinh đã hoàn thành THPT trong đó có Thái Lan (GAT/PAT, yêu cầu bắt buộc nếu thi vào ĐH công lập), Malaysia (UEC, dành cho học sinh tại trường trung học Hoa ngữ), Indonesia (SBMPTN, yêu cầu bắt buộc với ĐH công lập)...

ẢNH: NHẬT THỊNH