'Thi 2 trong 1, chất lượng sinh viên khiến tôi giật mình!'

Trong phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội sáng 14.7, bàn về những bất thường điểm thi môn thi toán tại Tuyên Quang, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho rằng "nên nghiên cứu tách thi tốt nghiệp THPT và đại học, cao đẳng".

11 năm trước, PGS-TS Bùi Ngọc Sơn đã từng viết thư dài 6 trang nêu một số đề xuất đổi mới thi cử và sách giáo khoa. Đáng chú ý là đề xuất nên tách thi tốt nghiệp THPT và thi tuyển sinh đại học, cao đẳng. 

"Những cảnh báo của tôi về tiêu cực thi cử sau đó cũng đã xảy ra", ông cho biết trong cuộc trao đổi với PV Thanh Niên tối 14.7.

Gộp 2 kỳ thi, "tiêu cực còn tinh vi hơn"

* Thưa PGS-TS Bùi Ngọc Sơn, nhìn lại bức thư đề xuất của ông cuối năm 2014, điều gì đã thôi thúc ông viết bức thư vào thời điểm đó, khi cả hệ thống đang hướng tới kỳ thi "2 trong 1"?

PGS-TS Bùi Ngọc Sơn: Tôi là người làm trong ngành giáo dục lâu năm, từng quản lý đào tạo tại một trường đại học lớn và có dịp nghiên cứu phương thức tuyển sinh của nhiều nước như Nhật Bản, Mỹ, Hàn Quốc...

ẢNH: FTU

Tôi theo dõi thực tế tuyển sinh nước nhà từ những năm 70 và nhận thấy không có phương án nào là tuyệt đối chính xác. Tuy nhiên, trong điều kiện Việt Nam lúc đó, tôi khẳng định không thể duy trì kỳ thi "2 trong 1".

Lý do lớn nhất là tính tự giác của cả thí sinh lẫn cán bộ thi chưa cao, sự tôn trọng quy chế còn nhiều vấn đề. Tôi đã dự báo từ năm 2014 rằng nếu gộp lại, tiêu cực sẽ không thể tránh khỏi và thậm chí còn tinh vi hơn. Khi thi tại địa phương, các kẽ hở là rất lớn mà các cơ quan điều tra dù vào cuộc cũng khó lòng chặn hết vì người trong cuộc luôn tìm được cách lách.

*Thực tế đã chứng minh những lo ngại của ông là có cơ sở, đặc biệt là sau những vụ việc thời gian qua. Cảm giác của ông thế nào khi những dự báo của mình trở thành sự thật?

- Chắc chắn là buồn rồi. Chính vì buồn và lo lắng nên tôi mới gửi thư từ khi Bộ GD-ĐT bắt đầu triển khai phương án này.

Tôi nhớ mùa tuyển sinh đầu tiên áp dụng "2 trong 1" năm 2015, tôi đã yêu cầu thống kê cơ cấu đầu vào tại Trường đại học Ngoại thương. Kết quả khiến tôi giật mình khi số lượng thí sinh trúng tuyển từ vùng sâu, vùng xa tăng vọt một cách bất thường.

Ở cơ sở 2 của trường tôi, có tỉnh trước đây thường mỗi năm chỉ vài người đỗ, năm đó chở hẳn một xe 45 chỗ đến đăng ký nhập học. Tại địa phương, tâm lý "tạo điều kiện cho con em mình" dẫn đến sự ganh đua không lành mạnh. 

* Thế chất lượng sinh viên sau những kỳ thi gộp này thế nào, theo đánh giá của ông?

PGS-TS Bùi Ngọc Sơn: Tôi khẳng định chất lượng đầu vào giảm sút rõ rệt từ năm 2015. Tôi trực tiếp dạy môn luật và đã gặp những tình huống ngỡ ngàng khi có sinh viên năm thứ ba không biết rằng Mỹ và Hoa Kỳ là một quốc gia. 

Khi tôi hỏi về ví dụ hiệp định thương mại, sinh viên hồn nhiên trả lời là "Hiệp định giữa Mỹ và Hoa Kỳ". Nhiều đồng nghiệp của tôi trong trường cũng phản ánh tình trạng tương tự. Khi ngưỡng đầu vào không còn phản ánh đúng năng lực thật, chất lượng giáo dục đại học chắc chắn đi xuống.

"Muốn có công bằng, cần phải trả một cái giá nhất định"

* Trong bản đề xuất của mình, ông đã kiến nghị một mô hình cụ thể ra sao để giải quyết "nút thắt" này?

- Tôi đề xuất phải tách ra thành hai kỳ thi độc lập.

ẢNH: H.G

Kỳ thi tốt nghiệp THPT, cần tổ chức hết sức nhẹ nhàng, không mang tính cạnh tranh. Hãy giao việc này cho các sở GD-ĐT, thậm chí là các trường phổ thông tự tiến hành để xét công nhận tốt nghiệp. Bộ GD-ĐT chỉ làm nhiệm vụ quản lý nhà nước, đưa ra quy chế và giám sát.

Kỳ thi tuyển sinh đại học, phải tổ chức tại các cơ sở giáo dục đại học. Tại sao? Vì các trường tuyển sinh cho chính họ, trách nhiệm của họ sẽ cao hơn và quy trình sẽ chặt chẽ hơn nhiều so với việc để các trường phổ thông tổ chức.

* Nhiều người lo ngại việc quay lại thi tại các trường đại học sẽ gây tốn kém, vất vả cho xã hội như trước đây, thưa ông?

- Để có được sự chính xác, khách quan và công bằng cho xã hội, chúng ta cần phải trả một cái giá nhất định. Chi phí đó không quá lớn nếu so với việc tuyển nhầm người, làm hỏng cả một thế hệ tài năng của đất nước.

Bên cạnh đó, tôi đề xuất không nên thi vào mùa hè vì khí hậu khắc nghiệt và áp lực dồn nén ngay sau khi tốt nghiệp. Thay vào đó, nên tổ chức thành nhiều đợt trong năm, ví dụ vào mùa xuân và mùa thu. Cách này tôi học tập từ mô hình Nhật Bản. Việc có nhiều đợt thi giúp các trường không phải "vơ bèo, gạt tép" cho đủ chỉ tiêu, còn thí sinh có thêm cơ hội nếu đợt đầu không đạt.

Để đại học không cần "vơ bèo, vạt tép"

*Xin ông nói cụ thể hơn về phương án tổ chức thi đại học theo mùa?

- Mỗi năm sẽ tổ chức 2 kỳ thi lớn vào khoảng tháng 3 và tháng 9 hoặc tháng 4 và tháng 10. Mỗi kỳ thi lớn sẽ có 2 đợt thi cách nhau khoảng 5 - 7 ngày như khoảng cách giữa 2 đợt thi trong tháng 7 hiện nay. Cách tổ chức các kỳ thi như vậy sẽ tương tự như các đợt thi tuyển sinh cao học những năm gần đây. Cách thức thi nhiều đợt được áp dụng ở các nước như Nhật Bản, Mỹ.

Việc tổ chức nhiều kỳ thi và đợt thi trong một năm sẽ tạo cho các trường có thêm rất nhiều cơ hội để tuyển sinh. Thí sinh cũng sẽ có cực kỳ nhiều cơ hội để được xét tuyển.

Khi đó, các thí sinh có học lực từ trung bình khá, thậm chí trung bình cũng đều có thể vào đại học, cao đẳng. Ngược lại, các thí sinh học lực dưới trung bình, không đủ năng lực học cao đẳng, đại học hầu như chắc chắn sẽ bị loại để họ chuyển sang học nghề. 

Như thế, vừa có lợi cho toàn xã hội, vừa có lợi cho từng thí sinh. Đó cũng chính là bàn tay vô hình để phân loại thí sinh, giúp cân bằng tỷ lệ giữa đại học, cao đẳng và dạy nghề ở mức hợp lý như các nước khác đã làm.

* Trong đề xuất của ông, vai trò của Bộ GD-ĐT sẽ nằm ở đâu để đảm bảo không xảy ra tình trạng "mỗi nơi một kiểu"?

- Bộ vẫn giữ vai trò cực kỳ quan trọng là ra đề thi chung cho cả nước. Nếu để các trường tự ra đề sẽ rất loạn và nguy cơ lộ đề tăng cao do có quá nhiều đầu mối. Bộ cần xây dựng ngân hàng đề thi đủ lớn, phân loại rõ 4 cấp độ: rất dễ, trung bình, khó và rất khó để phân loại thí sinh.

Đặc biệt, Bộ phải kiên trì với mức điểm sàn khoa học. Theo tôi, điểm trung bình mỗi môn phải là 5, tức là tổng 3 môn phải đạt ít nhất 15 điểm mới được xét vào đại học. Chúng ta không thể chấp nhận việc lấy điểm quá thấp để vào đại học vì những em đó không đủ năng lực tiếp thu, ra trường cũng không giải quyết được gì, gây tốn kém cho gia đình và xã hội.

- Ông có nhắc đến việc "phân hóa" thí sinh. Đây có phải là chìa khóa để cân bằng giữa đại học và học nghề không?

- Đúng vậy. Kinh nghiệm từ Nhật Bản cho thấy, dù năng lực đào tạo đại học của họ rất lớn nhưng họ vẫn thi tuyển khắt khe. Không phải ai muốn cũng có thể học đại học. Nếu năng lực không đủ, họ nên đi học nghề hoặc cao đẳng. Như vậy hiệu quả xã hội sẽ cao hơn nhiều thay vì cứ "đánh đồng" ghi tên vào đại học rồi ra trường không làm được việc.

*Nếu phương án của ông được lắng nghe, ông tin rằng diện mạo giáo dục Việt Nam sẽ thay đổi thế nào?

- Tôi tin rằng khi chúng ta tách bạch được mục tiêu của 2 kỳ thi, sự trung thực sẽ quay trở lại. Các trường đại học sẽ chọn đúng người mình cần và học sinh sẽ nhìn nhận đúng thực lực của mình để chọn hướng đi phù hợp. Chúng ta không thể xây dựng một nền giáo dục dựa trên những con số ảo và sự dễ dãi trong thi cử.

Xin trân trọng cảm ơn ông!