Từ chuyện tâm linh đến dấu tích xưa ở các cửa biển Quảng Ngãi

Đi qua những cửa biển ấy cũng là đi qua một vùng ký ức, nơi núi, sông và biển gặp nhau, tạo nên những câu chuyện vừa gần gũi vừa kỳ thú.

Thanh Niên giới thiệu loạt bài 4 kỳ Từ chuyện tâm linh đến dấu tích xưa ở các cửa biển Quảng Ngãi, khám phá những câu chuyện phía sau các cửa biển đặc biệt này, với kỳ đầu tiên: Chuyện tâm linh nơi cửa biển Sa Cần.

Có một cửa biển ở Quảng Ngãi mà mỗi tảng đá, ngọn núi, giếng nước dường như đều gắn với một tích xưa. Đó là Sa Cần, nơi sông Trà Bồng xuôi về Biển Đông.

Nơi đây, người đi biển truyền nhau chuyện lấy nước ở giếng Tiên trước chuyến ra khơi; chuyện hòn Ông, hòn Bà và những ngôi miếu, am cổ giữa vùng cửa biển. Qua thời gian, những tích xưa ấy trở thành một phần ký ức văn hóa của cư dân ven biển Sa Cần.

ẢNH: P.A

Phía sau những chuyện kể dân gian ấy còn có dấu tích của một vùng cửa biển từng nằm trên tuyến giao thương đường biển, nơi thuyền buôn ghé lại lấy nước, neo đậu trước khi tiếp tục hải trình.

"Con sông quê hương"

Sông Trà Bồng gắn với câu thơ Quê hương tôi có con sông xanh biếc của nhà thơ Tế Hanh. Dòng sông dài khoảng 45 km, bắt nguồn từ những dòng suối phía tây Quảng Ngãi, chảy về phía đông. Đến khu vực Bình Sơn, sông đổi dòng, hợp lưu với sông Cà Ninh rồi đổ ra cửa Sa Cần.

Cửa biển này còn được gọi là Tấn Sa Cần, Thái Cần. Theo những ghi chép cũ, cửa biển rộng khoảng 200 m. Khi thủy triều lên, mặt nước mở rộng, độ sâu khoảng 4 m; lúc triều xuống, độ sâu còn gần 3 m.

ẢNH: P.A

Chiều xuống, Sa Cần mang một vẻ đẹp riêng. Sắc tím nơi chân trời hòa với màu xanh của cây cối hai bên bờ và mặt nước lăn tăn, tạo nên khung cảnh yên bình giữa vùng cửa biển. Bao quanh Sa Cần là những ngọn núi, ghềnh đá nhỏ được người dân đặt tên Hòn Ông, Hòn Bà, Hòn Kẽm, núi Cổ Ngựa. Dân gian có câu:

“Hòn Ông, hòn Kẽm, hòn Bà

Hòn Ông ai đắp, Cổ Ngựa bà ai xây”.

Từ bao đời, Sa Cần là cửa ra vào của ngư dân các làng biển Bình Thạnh, Bình Đông, Bình Chánh, Bình Dương, nay đều thuộc xã Bình Sơn. Trong đó, ngư dân vùng cù lao Bình Chánh cũ nổi tiếng với những đoàn câu mực hàng trăm chiếc. Có chuyến biển kéo dài 90 đến hơn 100 ngày, vươn ra tận Hoàng Sa, Trường Sa.

Với người đi biển, cửa Sa Cần không chỉ là nơi ra vào mà còn là không gian gắn với nhiều tập tục và niềm tin trước mỗi chuyến hải hành.

Ông Cao Tấn Sơn, một người dân địa phương, kể rằng sát mép biển xóm Công Hội, thôn Tân Hy có một chiếc giếng đặc biệt. Giếng chỉ cách mép nước vài mét nhưng quanh năm không cạn, nước vẫn giữ được vị ngọt.

Trước mỗi chuyến ra khơi, ngư dân thường ghé lấy nước mang theo. Dần dần, việc lấy nước ở giếng trở thành một tập quán gắn với niềm tin về sự thuận lợi, may mắn cho chuyến biển. Người dân gọi đó là giếng Tiên.

Chuyện giếng Tiên, núi Chùa

Giếng Tiên nằm bên cửa biển, ở nơi nước sông và nước biển gặp nhau. Vị trí đặc biệt cùng nguồn nước ngọt giữa vùng cửa biển khiến chiếc giếng trở thành một địa danh quen thuộc trong ký ức của cư dân Sa Cần.

Xung quanh giếng lưu truyền nhiều cách lý giải về tên gọi “giếng Tiên”. Một giai thoại kể rằng ngày xưa, các nàng tiên xuống cửa biển tắm và để lại chiếc giếng nước ngọt. Câu chuyện khác lại cho rằng đây là nguồn nước được tạo dựng để phục vụ những người đi biển, trong đó có các thương nhân từng qua lại vùng cửa Sa Cần.

Những câu chuyện ấy không có đủ tư liệu để xác định như một sự kiện lịch sử. Nhưng chiếc giếng là có thật, và nguồn nước ngọt tồn tại giữa vùng cửa biển vẫn là điều khiến địa danh này trở nên đặc biệt.

Theo TS Đoàn Ngọc Khôi, nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử Quảng Ngãi, giếng Tiên có thể liên quan đến kỹ thuật khai thác nước của người Chăm. Đây là một hướng tiếp cận đáng chú ý, bởi dọc duyên hải miền Trung vẫn còn nhiều giếng cổ được cho là có liên quan đến cư dân Chăm và kỹ thuật khai thác nguồn nước trong điều kiện khô hạn, ven biển.

ẢNH: P.A

Cách giếng Tiên không xa là núi Chùa, một địa danh gắn với lịch sử cư trú và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng địa phương.

Theo truyền thuyết được người dân lưu truyền, ông tổ họ Ngô là Ngô Công Đường cùng con trai Ngô Công Từ từ miền Bắc vào vùng Tân Hy lập nghiệp. Thấy cảnh sắc nơi đây thanh u, hai cha con phát nguyện dựng am thờ Phật trên núi. Về sau, người dân nhiều nơi tìm đến lễ Phật, góp công góp sức dựng chùa.

Từ đó hình thành Linh Tiên tự ở xóm Đồng Chùa, và tên gọi núi Chùa được cho là gắn với sự hiện diện của ngôi chùa.

Do nằm trong vùng thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão tố, ngôi chùa nhiều lần hư hại. Người dân cho biết chùa từng hai lần được dời xuống vị trí thấp hơn, được cho là vào các năm 1609 và 1724. Dấu tích Linh Tiên tự hiện vẫn còn dưới chân núi Chùa.

Những câu chuyện về ngôi chùa, cũng như quá trình hình thành cộng đồng cư dân quanh vùng, tiếp tục được truyền từ đời này sang đời khác.

Cửa biển trên tuyến giao thương xưa 

Nếu giếng Tiên gắn với nguồn nước, hòn Bà lại lưu giữ một lớp ký ức khác của Sa Cần. Tại xóm Cây Bàng, thôn Tân Hy, người dân vẫn nhớ từng có một ngôi miếu cổ trên hòn Bà. Trước năm 1990, miếu còn khá nguyên vẹn, mái lợp ngói âm dương, tường xây gạch thẻ, nằm giữa cửa biển.

Người địa phương gọi là miếu Bà và truyền rằng nơi đây thờ Võ Hậu (Võ Tắc Thiên, triều Đường). Tuy nhiên, chưa có tư liệu xác định thời điểm dựng miếu hay người lập miếu.

ẢNH: TẤN PHÁT

Theo TS Đoàn Ngọc Khôi, ngôi miếu có thể liên quan đến hoạt động của thương nhân Trung Hoa tại Sa Cần. Ông đặt giả thuyết những thương nhân này từng dựng miếu thờ Võ Hậu, đồng thời tên gọi hòn Bà có thể bắt nguồn từ đó. Đây vẫn là giả thuyết cần được đối chiếu thêm bằng tư liệu lịch sử và khảo cổ.

ẢNH: HẢI PHONG

ẢNH: HẢI PHONG

Đáng chú ý, trong quá trình nghiên cứu di tích vùng biển Quảng Ngãi vào thập niên 1990, TS Khôi cho biết từng ghi nhận biểu tượng linga tại khu vực miếu. Chi tiết này cùng sự hiện diện của giếng Tiên gợi mở khả năng Sa Cần từng là nơi giao thoa văn hóa của nhiều cộng đồng cư dân và thương nhân.

Đại Nam nhất thống chí cũng ghi chép về việc thuyền buôn từng ghé vùng biển Sa Cần lấy nước ngọt. Với vị trí chỉ cách mép nước khoảng 4 m, nguồn nước này hẳn có giá trị đối với những chuyến hải hành dài ngày.

Không chỉ có giếng cổ, vùng biển Sa Cần - Dung Quất còn ghi nhận nhiều dấu tích tàu cổ cùng các hiện vật gốm sứ có niên đại khoảng thế kỷ 16 - 17. Những dấu tích dưới đáy biển góp thêm bằng chứng về một vùng cửa biển từng nằm trên tuyến giao thương hàng hải và có sự tiếp xúc, trao đổi giữa các cộng đồng.

Vì sao Sa Cần lưu truyền nhiều chuyện tâm linh?

Không phải ngẫu nhiên Sa Cần lưu truyền nhiều câu chuyện về tiên, Phật, miếu cổ cùng những ngọn núi mang tên “ông”, “bà”. 

Đây là vùng đất có cảnh quan đặc biệt, nơi sông, biển, núi và ghềnh đá quần tụ quanh một cửa nước. Với cư dân sống dựa vào biển, những gì kỳ vĩ, khác thường hoặc khó lý giải trong tự nhiên thường được gửi gắm qua các câu chuyện dân gian.

Chuyện giếng Tiên có thể gợi mở dấu tích về kỹ thuật khai thác nước của cư dân Chăm; chuyện miếu Bà có thể liên quan đến đến sự hiện diện của thương nhân Trung Hoa; núi Chùa lại gắn với quá trình cư dân Việt đến khai phá, lập làng. Lịch sử, địa lý, đời sống biển và trí tưởng tượng dân gian cứ thế đan xen qua nhiều thế kỷ.

Và rồi, mỗi ngọn núi, giếng nước hay miếu cổ dường như đều lưu giữ một phần ký ức về những con người từng đến, từng đi qua và gửi lại niềm tin bên cửa biển Sa Cần. (còn tiếp)