Lắt léo chữ nghĩa: Hai chữ 'đăng cơ' có tồn tại không?

3 Thanh Niên
Báo motthegioi.vn ngày 2.5.2019 có bài Làm gì có đăng cơ của Nguyễn Thông. Tác giả viết: '[...] không biết xuất phát, xuất xứ từ đâu, mà rất nhiều báo, kể cả những tờ lớn có uy tín hoặc đông đảo bạn đọc như Thanh Niên, Zing, Thế Giới, Dân Trí, Ngôi Sao... đều tường thuật, miêu tả sự lên ngôi của thái tử Naruhito bằng từ 'đăng cơ'. 'Lật giở các loại từ điển Hán Việt, không thấy từ 'đăng cơ'. Tẩn mẩn tìm trong những từ điển thuần Việt, cũng không có 'đăng cơ'. Vậy các nhà báo lấy nó từ đâu để dùng trong trường hợp này? Chịu'.
 /// ẢNH: AN CHI - ẢNH: AN CHI
ẢNH: AN CHI
Rồi tác giả kết luận: “Không ai dùng từ “đăng cơ” để nói về vua lên ngôi, trừ mấy tờ báo thời nay. “” là từ Hán Việt, có nghĩa nền nhà, cái gốc, cái then cài, bộ phận trọng yếu của thứ gì đó... Không hề có nghĩa nào liên quan tới nhà vua, ngôi vua”. Nguyễn Thông khẳng định rằng: “Cơ là từ Hán Việt, có nghĩa nền nhà, cái gốc, cái then cài, bộ phận trọng yếu của thứ gì đó...”. Thực ra, ở đây, ta có hai chữ/từ cơ khác nhau. Chữ cơ [基] bộ thổ [土] thì mới có nghĩa là “nền nhà”, là “cái gốc” còn “then cài” và “bộ phận trọng yếu” thì thuộc về chữ [機, giản thể là 机] bộ mộc [木]. Vì vậy nên không thể gộp chung các nghĩa đó mà coi là của một chữ/từ được.
Còn cái sai chính của Nguyễn Thông là tác giả này đã khẳng định rằng: “Lật giở các loại từ điển Hán Việt, không thấy từ đăng cơ”. Chẳng qua là tác giả lật giở chưa đủ các loại chứ Từ điển Hán Việt của Trần Văn Chánh (NXB Trẻ, TP.HCM, 1999, tr.1393) ghi nhận rõ ràng: - [登基] đăng cơ [dēngji]: Lên ngôi (vua) Từ điển Hán - Việt của Viện Ngôn ngữ học do Phan Văn Các chủ biên (NXB Tổng hợp TP.HCM, 2008, tr.329) thì ghi: - [登基] dēng//ji (Vua) Lên ngôi.
Còn từ điển đơn ngữ tiếng Hán thì khỏi nói. Tiếng Hán có từ tổ đăng cơ đại điển [登基大典], để chỉ nghi thức lên ngôi (của tân hoàng đế). Trong tiếng Hán, ngoài hai tiếng đăng cơ, “lên ngôi” còn gọi là tức vị [即位], tiễn tộ [踐祚], đăng cực [登極] nhưng đăng quang thì không thấy. Dĩ nhiên là hai tiếng đăng cơ [登基] vẫn còn thông dụng trong tiếng Hán hiện đại, như có thể thấy trong những lời tường thuật trên báo chí về lễ đăng quang của tân thiên hoàng ở Nhật Bản hoặc tân quốc vương ở Thái Lan mới đây, mà dẫn chứng thì đầy rẫy trên mạng nên chúng tôi không cần dẫn ra. Chỉ xin nêu một bằng chứng điển hình là tên quyển tiểu thuyết ngôn tình của Tiêu Tương Bích Ảnh [潇湘碧影] trên trang Tấn Giang văn học thành [晋江文学城] là Lão công tử liễu ngã đăng cơ [老公死了我登基] (ảnh), có nghĩa: “Ông chồng chết rồi, ta lên ngôi”.
Còn đăng quang là một cấu trúc do người VN đặt ra bằng hai yếu tố Hán Việt đăng [登] và quang [光] để chỉ sự lên ngôi. Nó không được ghi nhận trong từ điển Hán ngữ nhưng lại được ghi nhận trong từ điển Hán Việt, như Việt - Hán thông thoại tự - vị của Đỗ Văn Đáp (phụ trong mục đăng cực), Hán - Việt từ điển của Đào Duy Anh, Hán Việt tân từ điển của Nguyễn Quốc Hùng và dĩ nhiên là trong các quyển từ điển tiếng Việt.

Bình luận 3

Gửi bình luận
Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu
  • Tối thiểu 10 chữ
  • Tiếng Việt có dấu
  • Không chứa liên kết
Lê Anh

Lê Anh

Ông Nguyễn Thông lập luận "các loại từ điển Hán Việt, không thấy từ đăng cơ", tác giả bài báo thì nêu ý "từ điển đơn ngữ tiếng Hán thì" ... có từ này. Tôi thấy chẳng ăn nhập với nhau, từ tiếng Hán đâu phải là từ Hán Việt (tôi chỉ đề cập đến những từ được chấp nhận phổ biến và có trong các đại từ điển tiếng Việt) nên theo thiển ý của tôi thì ông Nguyễn Thông cũng có lý. Tôi không rành tiếng Hán, nên không chắc là từ "đăng cơ" có trong tiếng Hán hay không, nếu có thì người Việt ta cũng có thể vay mượn nó để tạo thành một từ mới để chỉ một nghĩa cũ mà cũng không cần quá bảo thủ. Tuy nhiên không nên lạm dụng vì dễ trở thành khoe chữ trong khi tiếng Việt đã có nhiều chữ thông dụng dễ hiểu và hay để diễn tả cùng một ý.
Thanh Minh

Thanh Minh

Có lẽ bạn Lê Anh đọc chưa kỹ bài của tác giả An Chi. Nội dung mà tác giả An Chi đưa ra trong bài này là từ "đăng cơ" không chỉ xuất hiện trong từ điển Hán-Việt (các quyển đã dẫn như "Từ điển Hán Việt" của Trần Văn Chánh (NXB Trẻ, TP.HCM, 1999, tr.1393) và "Từ điển Hán - Việt" của Viện Ngôn ngữ học do Phan Văn Các chủ biên (NXB Tổng hợp TP.HCM, 2008, tr.329)) mà còn xuất hiện trong các từ điển đơn ngữ tiếng Hán.
Hà Chinh

Hà Chinh

Tôi không thấy chữ "đăng cơ" trong các cuốn "Việt Nam Tự Điển" của Hội Khai Trí Tiến Đức khởi thảo năm 1930, ấn hành năm 1950 ; "Từ điển tiếng Việt' thuộc UB Khoa học xã hội Việt Nam - viện Ngôn ngữ học, do Hoàng Phê chủ biên in năm 1988. Đây là 2 cuốn tự điển tôi hay dùng để tra cứu các từ xưa và cũ mà theo tôi là có độ tin cậy cao.

Từ "đăng cơ" (Hán-Việt) nếu có thì có lẽ cũng mới ra đời trong chừng 30 năm trở lại đây do một số người viết báo dùng chăng?

VIDEO ĐANG XEM NHIỀU

Đọc thêm

Lâm Vỹ Dạ và Mạc Văn Khoa trong 'Ô hay gì thế này' /// Ảnh: Chụp qua màn hình

Hài nhảm và nhạt tái diễn

Sau thời gian 'siết' được hài dung tục trên truyền hình, gần đây hài nhảm, nhạt nhẽo và lố tái diễn trong các game show, chương trình truyền hình, trên fanpage, kênh YouTube của các nghệ sĩ hài nổi tiếng.