Lắt léo chữ nghĩa: 'Kỳ cục' là gì?

9 Thanh Niên
Ngoài Bắc nói kỳ quặc, trong Nam nói kỳ cục. Từ điển tiếng Việt của Trung tâm Từ điển học (Vietlex) do Hoàng Phê chủ biên giảng kỳ quặc là “kỳ lạ đến mức trái hẳn lẽ thường, khó hiểu”. Còn kỳ cục thì sao?
Từ điển phương ngữ Nam bộ do Nguyễn Văn Ái chủ biên giảng là “kỳ lạ, vô cùng, hết sức, tuyệt”. Thế là quyển từ điển này chỉ lấy có phần ngọn mà bỏ hẳn phần gốc trong cấu trúc ngữ nghĩa của hai tiếng kỳ cục.
Nói về xuất phát điểm của nó thì dân Nam kỳ dùng hai tiếng kỳ cục để chê chứ đâu có phải để khen. Ta hãy xem Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức giảng thế nào. Là: “Lạ đời ngộ-nghĩnh - Chướng đời khó coi”. Tuy không kỳ cục nhưng lại giảng ngược “quy trình”. Lẽ ra phải là: “Chướng đời khó coi - Lạ đời ngộ-nghĩnh”. “Quy trình” là chê trước khen sau. Cái nghĩa “vô cùng, hết sức, tuyệt” của Từ điển phương ngữ Nam bộ còn có thể thấy với những từ/ngữ “chê trước khen sau” như: dễ sợ, dữ, ghê... Thấy mà ghê thì đúng là chê nhưng Đẹp ghê thì hết chê. Tự-điển Việt Nam của Ban Tu thư Khai-Trí đã giảng đúng boong cái nghĩa gốc - và cũng chỉ giảng có cái nghĩa này mà thôi - của hai tiếng kỳ cục: Khác thường một cách lố bịch. Vậy, nếu quay về với nghĩa gốc của nó, thì kỳ cục trong Nam là kỳ quặc ngoài Bắc.
Nhưng đâu là xuất xứ của hai tiếng kỳ cục? Đây là một cấu trúc đẳng lập tiếng Hán gồm hai thành tố kỳ [奇] và cục [局]. Kỳ là lạ, hiếm thấy còn cục là cong, hẹp, quanh co. Vì vậy nên kỳ cục [奇局] thường được giảng là “tân kỳ khúc chiết” [新奇曲折], tức “mới lạ, lắt léo”. Cấu trúc đẳng lập này có một danh ngữ đồng âm mà chữ Hán là [棋局]. Hai chữ Hán (kỳ cục) này vốn có nghĩa là bàn cờ, tức kỳ bàn [棋盤] nhưng ngày nay thường được hiểu là cái thế trận, cái nước đi của hai đối thủ trên bàn cờ. Vì vậy nên người ta đã chơi chữ mà tạo ra cái cấu trúc Chủ - Vị (nhận định, tường thuật) thú vị là kỳ cục kỳ cục [棋局奇局] để khen cái nước đi mới lạ, lắt léo, khó đối phó trên bàn cờ. Khốn nỗi dân Việt miền Nam lại không biết được cái nghĩa gốc chính xác của hai tiếng kỳ cục nên lại dùng nó để chê cái mới mà không hay, cái lạ mà lại tệ, nghĩa là đã xài nó theo cái nghĩa đã cho trong Tự-điển Việt Nam của Ban Tu thư Khai-Trí.
Đó là hệ quả của từ nguyên dân gian (folk etymology). Vì chỉ hiểu kỳ cục một cách chung chung mà không biết nghĩa gốc của nó trong tiếng Hán là gì nên người ta đã đánh đồng chữ cục của nó với cục trong cục cằn, cục mịch, cục súc..., mà xài hai tiếng đó theo cái nghĩa “chướng đời khó coi” (Lê Văn Đức), “khác thường một cách lố bịch” (Ban Tu thư Khai-Trí). Phải nói thẳng rằng nhiều khi diễn tiến ngữ nghĩa của một số từ, ngữ đã đi theo một lộ trình kỳ cục chỉ vì sự không biết chữ.

Bình luận 9

Gửi bình luận
Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu
  • Tối thiểu 10 chữ
  • Tiếng Việt có dấu
  • Không chứa liên kết
hoàng văn hùng

hoàng văn hùng

Mấy ông ngôn ngữ học giải thích rối não quá, tôi đưa hai tình huống sử dụng từ KỲ CỤC ai muốn hiểi sao thì hiểu cho dân TÂY NAM BỘ : 1/ người con trai nhớ người yêu lâu ngày anh ấy mới về phép gạp lại anh tìm cách THƠM vào má cô ấy, cô ấy đỏ mặt nói : anh KỲ CỤC quá hà, em giận anh luôn... 2/ Hai vợ chồng tranh luận một người đuối lý nói càng người còn lại nói : con người anh/em KỲ CỤC quá, nói ngan ba làng nói không lại....
Danh Bình Thượng

Danh Bình Thượng

Dân Nam bộ không ai dùng từ thơm đâu bạn à, bạn nhầm mất rồi, dân Nam bộ gọi là hun ( hôn) chứ không ai gọi là thơm đâu!
Phạm Hùng

Phạm Hùng

Tiếng bình dân đâu cần phải dựa vào chữ Hán để giải thích cho mệt, có vẻ hàn lâm một chút à?
Nguyễn Gianh

Nguyễn Gianh

Tại sao lại quy từ "kỳ cục " về Hán tự...để giải thích "kỳ" là bàn cờ..?.Trong từ ngữ Việt,kỳ còn có nghĩa là phần vây nhô trên lưng con cá,ý là sự khác biệt với sự ngay thẳng thông thường...?
Danh Bình Thượng

Danh Bình Thượng

Tiếng Việt rất phong phú, không hà cớ gì phải lệ thuộc vào tiếng Hán để giải thích, hãy dùng tiếng Việt để giải thích tiếng Việt, chúng ta là người Việt Nam chứ không phải người Hán, đừng cứ đụng chuyện là lấy tiếng Hán để vòng vo giải thích!
Ngọc Toàn

Ngọc Toàn

Tiếng Việt của mình có rất nhiều từ vay mượn của tiếng Hán mà. Tác giả bài viết giải thích nguồn gốc của từ "kỳ cục" thì nó rắc rối là đúng rồi. Vì đụng chạm đến nguồn gốc nên bình thường chúng ta cũng đâu có cần biết. Chính vì không cần biết nên đôi lúc hiểu sai và vận dụng sai. Cái này thì nhiều lắm. Tôi lấy một ví dụ thông thường đã từng được tác giải An Chi đề cập: từ "yếu điểm" và "điểm yếu" lâu nay thường được dùng với cùng một nghĩa đó là "điểm yếu". Nhưng "yếu điểm" là điểm quan trọng, cũng như "yếu nhân" là người quan trọng, ví như Thủ tướng, Tổng Bí thư... chứ đâu phải là người yếu!
Xem thêm bình luận

Có thể bạn quan tâm

VIDEO ĐANG XEM NHIỀU

Đọc thêm

 /// Ảnh: BTC>

Biểu tượng điện ảnh Hàn Quốc Ahn Sung-ki tới Việt Nam

Nam tài tử Ahn Sung-ki (ảnh), một trong hai diễn viên Hàn Quốc đầu tiên được gắn sao trên Đại lộ Danh vọng ở Hollywood, sẽ tham dự Lễ hội phim VN - Hàn Quốc, diễn ra trong hai ngày 15 và 16.12 tại rạp CGV (đường Nguyễn Chí Thanh) và Trung tâm nghệ thuật Âu Cơ ở Hà Nội.